Instytut Piłsudskiego w Ameryce posiada rozległe zbiory archiwalne, biblioteczne, galerię sztuki i zbiór artefaktów historycznych związanych z historią Polski i Polonii od końca XIX wieku do czasów współczesnych^[1]. Pod względem historycznym zabrane kolekcje dotykają wszystkich ważniejszych wydarzeń w historii Polski tego czasu oraz wydarzeń polonijnych. Znaczna część materiałów dotyczy odzyskania przez Polskę niepodległości, okresu międzywojnia 1918-1939, ale największa związana jest z okresem II wojny światowej^[2]. Tu ważne miejsce zajmuje zbiór dotyczący powstania warszawskiego. Nie jest to jednolita kolekcja, a raczej różne materiały, zarówno prywatne dokumenty, zdjęcia z kolekcji fotografii, jak i artefakty historyczne.

Powstanie warszawskie widziane z Ameryki

Powstanie warszawskie to największy zryw militarny w okupowanej przez Niemców Europie. Nierówna walka trwała 63 dni i rozpoczęła się 1 sierpnia 1944 roku^[3]. Zadaniem powstańców było zajęcie strategicznych punktów i utrzymanie ich do chwili wkroczenia do Warszawy Armii Czerwonej. Choć do 4 sierpnia powstańcom udało się opanować większą część Śródmieścia ze Starym Miastem, nie powiodło się zdobycie ważnych obiektów wojskowych. Nie wkroczyła Armia Czerwona, a powstańcy zostali zupełnie sami. Byli to ludzie młodzi, głównie inteligenci, absolwenci podziemnych gimnazjów i liceów warszawskich oraz studenci i członkowie konspiracyjnego harcerstwa. Ich walka w Stanach Zjednoczonych pozostała niemal niezauważona^[4]. Dopiero z czasem, gdy do prasy amerykańskiej przedarły się wiadomości o śmierci i horrorze powstańców, dziennikarze przez chwilę sympatyzowali z cierpiącymi, najwięcej na ten temat pisano w „New York Herald Tribune". „Time" skupił się z kolei na bezcelowości powstania, które stało się przyczyną śmierci setek tysięcy ludzi. Prasa skoncentrowała się na winnych, jej zdaniem, upadku powstania. Takie podejście do kwestii powstania warszawskiego odsuwało na bok sprawę postawy Rosjan, którzy nie tylko nie pozwolili Armii Czerwonej na udzielenie Warszawie pomocy militarnej, zatrzymując ofensywę, ale odmawiali zgody na pomoc materiałową, na ponad półtora miesiąca zakazując lądowania w Rosji samolotom alianckim z pomocą dla powstania^[5]. Sądzić można, że wydarzenia na frontach II wojny światowej, czyli zwycięstwa armii sprzymierzonych na froncie zachodnim i Armii Czerwonej na wschodnim, sprawiły, że powstanie warszawskie nie zwróciło szerszej uwagi amerykańskich mediów. Biorąc pod uwagę te fakty, zachowanie i udostępnienie dotyczących powstania dokumentów przechowywanych na ziemi amerykańskiej należy uznać za ważne działanie podejmowane przez Instytut Piłsudskiego w Ameryce. W latach 80. do instytutu zostały przekazane ważne i ciekawe dokumenty, m.in. kolekcja fotografii^[6].

Powstanie warszawskie w kolekcji fotografii

W kolekcji fotograficznej instytutu znajduje się sto zdjęć pochodzących z Polskiego Centrum Informacyjnego w Nowym Jorku. Zadaniem tej organizacji było zasilanie polskiego aparatu propagandowego w terenie Stanów Zjednoczonych oraz prasy amerykańskiej w materiały dotyczące wojennego wysiłku Polski i polskiego żołnierza. Po cofnięciu uznania dla rządu RP na uchodźstwie (1945) materiały Polskiego Centrum Informacyjnego (Polish Information Center) trafiły do Instytutu Piłsudskiego w Ameryce i Instytutu Hoovera w Stanford. Zdjęcia przedstawiają młodych powstańców, zniszczoną Warszawę, barykady i ludność cywilną.

Historia Antoniego Stefana i Zofii Koperów

Jedną z najważniejszych kolekcji dokumentów związanych z powstaniem warszawskim przechowywanym w archiwum są materiały Zofii i Antoniego Stefana Koperów oraz te przekazane w ostatnich latach przez ich syna Piotra^[7].

Antoni Stefan Koper urodził się 6 września 1906 roku w Warszawie, a zmarł 13 czerwca 1990 roku w Waszyngtonie. Studiował na Uniwersytecie Warszawskim. W okresie II wojny światowej był oficerem Armii Krajowej, w czasie okupacji ukrywał Żydów, za co został już po śmierci uhonorowany tytułem Sprawiedliwy wśród Narodów Świata, przyznaną przez izraelski Instytut Yad Vashem. Nagrodę tę odebrała jego żona Zofia, którą mąż uratował z getta warszawskiego. W czasie okupacji publikował podziemne wydawnictwa i sporządzał fikcyjne dokumenty dla ruchu oporu. Należał do siatki wywiadu Armii Krajowej. Walczył w powstaniu warszawskim, był reporterem i fotografem polowym, a część jego fotografii znalazła się w Krajowym Albumie Powstania. Po powstaniu trafił do niemieckiej niewoli, z której zbiegł, by wstąpić do 1. Dywizji Pancernej gen. Stanisława Maczka. Był jednym z redaktorów wydawanego przez dywizję „Dziennika Żołnierza", pracował też w kontrwywiadzie i zajmował się prasą. Zbierał wówczas materiały do pracy doktorskiej Prasa Polska w Niemczech 1945-1947, którą obronił na PUNO. Mieszkał później w Londynie, a w 1952 roku wraz z rodziną przeniósł się do Stanów Zjednoczonych. Początkowo zamieszkali w Kalifornii, gdzie był wykładowcą w Defense Language Institute. Od roku 1959 roku pracował w Waszyngtonie na wyższym stanowisku w Agencji Informacyjnej Stanów Zjednoczonych, współpracował z radiostacją Głosu Ameryki, udzielał się Stowarzyszeniu Polskich Kombatantów.

Jego żona Zofia Koper pochodziła z rodziny żydowskiej mieszkającej w Warszawie. Jej rodzice opuścili Polskę na początku I wojny światowej i przenieśli się do Moskwy, gdzie pod koniec 1915 roku urodziła się Zofia (data rejestracji urodzin 5 maja 1916 roku). Jej matka, która była felczerką, po jakimś czasie zadecydowała się wrócić do Polski. Zamieszkały razem w Warszawie. Zofia studiowała dziennikarstwo na Uniwersytecie Warszawskim. Podczas studiów poznała Antoniego Stefana, który już przed wojną był znanym dziennikarzem. W czasie wojny, w 1940 roku, spotkała go przypadkowo, z czasem zgodziła się, aby zorganizował dla niej kryjówkę po stronie aryjskiej. W 1944 roku przystąpiła do powstania, przeszła kurs pielęgniarek i pracowała w szpitalu. Po upadku powstania szpital został ewakuowany do obozu przejściowego i w dniach 6-7 października 1944 roku do Niemiec w Zeithain.

Jeszcze podczas ukrywania się Zofia otrzymała nowe nazwisko - Jabłońska - i nową datę urodzenia. Po wyzwoleniu obozu dotarła do Antoniego Stefana i pełniła służbę w II batalionie PWSK przy 1. Dywizji Pancernej od 28 sierpnia 1945 do 25 lutego 1947 roku. Syn Piotr urodził się w 2 stycznia 1947 roku w Quakenbrück w brytyjskiej strefie okupacyjnej w Niemczech. Zofia Koper zmarła 23 stycznia 2011 roku w Nowym Jorku, a Piotr 21 maja 2022 roku.

Piotr (Peter) Koper był znanym dziennikarzem i filmowcem amerykańskim. W ostatnich latach swojego życia przekazał do archiwum wiele pamiątek po rodzicach, wcześniej instytut otrzymał od państwa Koperów kolekcję materiałów związanych z prasą polską w obozach dipisów i kolekcję książek.

Ewy Matuszewskiej i Krystyny Wańkowicz

W zbiorach instytutu znajdują się dokumenty, które, złożone w całość, ukazują historię młodych powstańców, ich zaangażowanie i poświęcenie, a także ofiarę oraz tragedię rodziców, którzy podczas powstania stracili dziecko. W tę opowieść wpisuje się historia życia Ewy Matuszewskiej, której ojcem był płk Ignacy Matuszewski, jeden z założycieli Instytutu Piłsudskiego w Ameryce, a matką Stanisława Kuszelewska^[8]. Ewa Matuszewska, ps. Mewa, urodziła się 8 września 1919 roku i jeszcze przed wojną, w 1938 roku, rozpoczęła studia na Wydziale Lekarskim Uniwersytetu Warszawskiego^[9]. Ukończyła kurs szybowcowy i uzyskała dyplom pilotki kategorii „C". Była harcerką, w czasie wojny należała do Szarych Szeregów i kontynuowała studia na tajnych kompletach. Ukończyła jednocześnie szkołę pielęgniarską i kurs specjalistyczny ratowania ciężko rannych. Podczas powstania pełniła funkcję kierowniczki sanitariatu w Pułku „Baszta". 26 września 1944 roku została rozstrzelana przez Niemców w budynku przy Alei Niepodległości. Wraz z nią zginęli wszyscy znajdujący się tam ranni. Odznaczona za życia Srebrnym Krzyżem Zasługi z Mieczami i Krzyżem Walecznych, a także pośmiertnie Krzyżem Srebrnym Orderu Virtuti Militari. Po ekshumacji pochowana na Cmentarzu Wojskowym na Powązkach.

Ojciec Ewy, Ignacy Matuszewski, od 1940 roku przebywał w Nowym Jorku i dopiero w połowie 1945 roku dowiedział się o śmierci córki. Był to dla niego ogromny wstrząs. W jednym z artykułów pisał:

Wydaje mi się, że wiem na pewno tylko jedno; że z tych grobów, w których jest grób i mego jednego dziecka - powraca ten szept, który słyszałem zawsze, ale który teraz jest jeszcze wyraźniejszy i jeszcze bardziej nieodparty, że nie wolno się poddać nigdy, nigdy. Bo wtedy dopiero umrą oni naprawdę i na zawsze. I chyba się nie poddam. Choć bardzo ciężko żyć^[10].

Ignacy Matuszewski doprowadził do publikacji okolicznościowych nekrologów córki Ewy w prasie polonijnej w Stanach Zjednoczonych. Zmarł wkrótce na zawał serca 3 sierpnia 1946 roku pod Nowym Jorkiem.

Przyjaciółka Ewy Matuszewskiej, Krystyna Wańkowicz, ps. Anna, urodzona 10 września 1919 roku, przed wojną rozpoczęła studia w Wyższej Szkole Nauk Politycznych^[11], a w okresie okupacji studiowała na Wydziale Historii Tajnego Uniwersytetu Warszawskiego. W powstaniu była łączniczką i sanitariuszką w batalionie „Parasol". Zginęła szóstego dnia powstania, podczas walk w rejonie cmentarza kalwińskiego na Woli.

Ojciec Krystyny, pisarz Melchior Wańkowicz, wspominał, jak jego żona przez wiele miesięcy próbowała odszukać grób córki:

A tymczasem matka poszukiwała po Polsce żołnierzy «Parasola>> uczestników powstania. Jechała w różne kąty Polski furmankami, lorami i [...] wojskowymi ciężarówkami [...]. Wyrobiła w tym poszukiwaniu przemyślność szmuglerki, obrotność szabrownika. [...] Zaciekle walczyła o wydarcie tej tajemnicy ludziom - jeśli ją mają. Gdy ludzie milczeli - pytała ziemi. Tej ziemi na Woli^[12].

Ciała Krystyny jednak nie odnaleziono. Dla Wańkowicza śmierć córki była ogromnym ciosem, nigdy się z jej odejściem nie pogodził. Szczęśliwie w 1951 roku powstało Ziele na kraterze, w którym opisana została historia Krystyny. Niedawno o okolicznościach jej śmierci opowiedział Janusz Brochwicz-Lewiński ps. Gryf (1920-2017), który walczył w batalionie „Parasol" i 5 sierpnia dowodził obroną pałacyku Michla na Woli. Rozmowę z nim przeprowadziła Aleksandra Ziółkowska-Boehm^[13].

Artefakty historyczne

W zbiorach instytutu znajdują się artefakty historyczne związane z powstaniem warszawskim. Do grupy tej należy pochodzący z kolekcji kpt. Zygmunta Lepperta obraz Aleksandra Gierymskiego, który, okaleczony, przetrwał powstanie w fabryce Leppertów w Warszawie, a następnie został przekazany do Instytutu Piłsudskiego przez Halinę Leppert-Pawłowicz^[14]. Nie przedstawia on wydarzeń powstania, lecz jest jego niemym świadkiem.

Kolejny obraz opowiadający historię powstania to dzieło artysty Lubomira Tomaszewskiego. Przedstawia dwie kobiety wchodzące do kanału i został wykonany w tzw. technice palonej. Autor brał czynny udział w powstaniu^[15].

Innym artefaktem przechowywanym w instytucie jest biało-czerwona opaska powstańcza nieznanego żołnierza 1. plutonu kompanii „Koszta". Można ją oglądać w przeszklonej witrynie.

Dzięki zachowanym dokumentom możemy przypominać niezwykłą historię powstania warszawskiego i opowiadać ją kolejnym pokoleniom. Powstańcy oddali życie za Polskę i my jesteśmy winni im pamięć! Wiersz Jedna prawda Ryszarda Kiersnowskiego, napisany w trakcie powstania, przedstawia poświęcenie tych, którzy w nim walczyli:

Jest tylko jedna cena,
Którą oznaczyć najprościej:
Cena ludzkiego życia,
Płacona za prawdę wolności^[16].