Historia 2 Korpusu Polskiego we Włoszech od 1989 roku jest jednym z głównych obszarów zainteresowania Fundacji Rzymskiej J. Z. Umiastowskiej. Fundacja nieprzerwanie rozwija działania dotyczące 2 Korpusu na różnych płaszczyznach, np. badania, publikacje, seminaria. Zainteresowanie tym tematem zawdzięczamy Stanisławowi Augustowi Morawskiemu, który był prezesem fundacji od 1979 do 2019 roku^[1]. Wcześniej, w okresie komunistycznym, ze względu na sytuację polityczną w Polsce, działalność fundacji (w latach 1968-1979 kierował nią Emeryk Czapski, w czasie wojny żołnierz 2 Korpusu)^[2] polegała w dużej mierze na udzielaniu stypendiów na krótkie pobyty w Rzymie polskim naukowcom, przedstawicielom niezależnej myśli, którzy mieli utrudniony dostęp do stypendiów rządowych, a także na wysyłaniu polskich wydawnictw emigracyjnych do Polski oraz takich akcjach, jak zbieranie we Włoszech funduszy na zakup marmurów potrzebnych do odbudowy Zamku Królewskiego w Warszawie.

Po upadku komunizmu i odzyskaniu niepodległości Stanisław Morawski uznał za właściwe stopniowe przeprofilowanie działalności fundacji. Uważał, że w nowej sytuacji powinna ona działać przede wszystkim jako pomost łączący Polskę i Włochy, zajmując się historią związków polsko-włoskich i dokumentując obecność Polaków we Włoszech. W tym nowym profilu bardzo ważne miejsce zajmują dzieje 2 Korpusu Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie.

Dzięki Stanisławowi Morawskiemu biblioteka fundacji wzbogaciła się znacznie o publikacje, archiwalia i fotografie dokumentujące działalność 2 Korpusu we Włoszech. Warto podkreślić, że fundacja posiada obecnie archiwum i bibliotekę specjalizujące się m.in. w gromadzeniu materiałów i publikacji (książek, artykułów, broszur, czasopism, prac) dotyczących 2 Korpusu we Włoszech (1943- 1947), w tym materiałów związanych z działalnością twórczą i wystawienniczą artystów żołnierzy, i zamierza w przyszłości powiększać te zbiory. Do fundacji należy również znaczna kolekcja polskich wydawnictw emigracyjnych w Europie (zwłaszcza emigracji londyńskiej i paryskiej). Wielu przedstawicieli emigracji paryskiej było żołnierzami 2 Korpusu, którzy pozostali za granicą po zakończeniu II wojny światowej.

W 2002 roku Stanisław Morawski stworzył serię wydawniczą Świadectwa - Testimonianze, obejmującą m.in. przeprowadzone przez redaktor polskiego radia Ewę Prządkę wywiady z kombatantami i ich rodzinami; w 2008 roku powierzył mi prowadzenie nowej serii Memoriae, obejmującej opracowane materiały źródłowe, głównie dzienniki żołnierzy 2 Korpusu. Warto tu wspomnieć, że w 2015 roku fundacja, przy współpracy Ewy Jędruch, wydała akta XXXV Stałej Konferencji MAB poświęconej 2 Korpusowi.

Praca Stanisława Morawskiego kontynuowana jest sprawnie i z wielką energią przez obecnego prezesa, Paola Morawskiego, który już wcześniej, jako członek Zarządu Fundacji, zajmował się 2 Korpusem. Paolo Morawski był głównym pomysłodawcą konferencji o pamięci 2 Korpusu wśród Włochów, zorganizowanej przez fundację wraz ze Stacją Naukową i Biblioteką Polskiej Akademii Nauk w Rzymie z okazji 70-lecia bitwy pod Monte Cassino, i zredagował cenny tom referatów, pozostający do dziś podstawowym dziełem w tym zakresie. Opracował ponadto wspólnie ze mną scenariusz i teksty wystawy prezentowanej w otwartym w 2014 roku Muzeum Pamięci 2 Korpusu Polskiego we Włoszech, znajdującym się przy Polskim Cmentarzu Wojennym na Monte Cassino. Fundacja im. J. Z. Umiastowskiej wiele miejsca na łamach wydawanego przy jej wsparciu czasopisma „Polonia Włoska. Biuletyn Informacyjny" poświęciła projektowi i budowie Muzeum Pamięci 2 Korpusu we Włoszech (dawniej Centrum Informacyjne Monte Cassino), przyczyniając się do jego powstania.

W tym roku, z okazji 80. rocznicy bitwy, wspólnie z Instytutem Polskim i Muzeum gen. Sikorskiego w Londynie, fundacja doprowadziła do wydania całości dzieła fundamentalnego dla poznania tła historycznego i poszczególnych etapów walk 2 Korpusu - reprintu pierwszego tomu Działań 2 Korpusu we Włoszech oraz drugiego tomu, nigdy wcześniej niewydanego, mimo że był on w dużej mierze przygotowany w latach sześćdziesiątych ubiegłego wieku. Oba tomy zostały opracowane prze Komisję Historyczną 2 Korpusu pod redakcją Stanisława Biegańskiego, na podstawie zweryfikowanych źródeł archiwalnych i relacji dowódców poszczególnych jednostek wojskowych. O niewydaniu drugiego tomu tej cennej pracy zdecydowało wiele czynników, w tym szczupłość funduszy. Dalsze trudności przez długie lata wciąż wstrzymywały wydanie. Dziś z tym większym wzruszeniem i satysfakcją oddajemy do rąk Czytelników całość tego nadzwyczajnego dzieła.

W pierwszym tomie wydanym w Londynie w 1963 roku z przedmową dowódcy 2 Korpusu, gen. broni Władysława Andersa, autorzy poszczególnych rozdziałów zrekonstruowali okres formowania się Polskich Sił Zbrojnych w ZSRR. Praca przedstawia również kontekst polityczny i strategiczny, w jakim działała Armia Polska na Wschodzie. Główna część książki - o niezrównanej wartości merytorycznej - dotyczy historii 2 Korpusu we Włoszech od chwili, gdy zapadła decyzja o jego transporcie morskim z Egiptu, aż do momentu dotarcia 2 Korpusu na front zimą 1943 roku. W tomie pierwszym znalazły się również szczegółowe opisy działań wojennych 2 Korpusu do września 1944 roku. Pierwsze starcia z siłami niemieckimi rozpoczęły się nad rzeką Sangro. 2 Korpus Polski wziął następnie udział w bitwie o Monte Cassino. Zdobył klasztor, który był wówczas niemiecką twierdzą broniącą dostępu do Rzymu. Polacy walczyli także o Piedimonte, gdzie przełamali kolejny pas umocnień zwany Linią Hitlera. Szlak bojowy korpusu w kolejnych miesiącach biegł nad Adriatykiem do rzeki Chienti, następnie przez Loreto, Recanati, Osimo, Castelfidardo do Ankony. Zdobycie przez oddziały 2 Korpusu portu w Ankonie (samodzielnie zaplanowane i przeprowadzone przez polskie wojsko) ułatwiło sprzymierzonym kontynuację ofensywy na wybrzeżu adriatyckim i prowadzenie dalszych działań w kierunku na Rimini i Linię Gotów. Po Ankonie nastąpiły zacięte walki w rejonie rzek Cesano i Metauro. Tom pierwszy kończy się opisem natarcia na Linii Gotów i jej przełamania przez wojska sojusznicze.

Tom drugi dotyczy okresu od 14 października 1944 roku do 21 kwietnia 1945 roku i opisuje przebieg walk 2 Korpusu Polskiego w Apeninach Północnych, w niezwykle trudnych warunkach terenowych i klimatycznych (październik-grudzień 1944 roku), z bitwami o Cesenę, Forlì, Faenzę, udział 2 Korpusu w akcjach obronnych nad rzeką Senio (styczeń-kwiecień 1945 roku), aż do zakończenia szlaku bojowego bitwą o Bolonię (9-21 kwietnia 1945), wymagającą przekroczenia wielu rzek i kanałów (od rzeki Santerno do rzeki Gaiana), i zdobycie samego miasta, do którego polscy oswobodziciele weszli jako pierwsi 21 kwietnia 1945 roku. Drugi tom kończy niestety szczupły, ale ważny rozdział opisujący działalność kulturalno-społeczną i oświatową 2 Korpusu w czasie kampanii włoskiej.

Mimo że wszystkie rozdziały były już napisane, choć nie wszystkie zostały w równym stopniu rozwinięte (warto zaznaczyć, że pierwotny plan był obszerniejszy niż ten zrealizowany), tom wymagał dogłębnej pracy redaktorskiej. Ze względu na wartość historyczną tego dzieła wspólnie z dr. Andrzejem Suchcitzem z Instytutu Sikorskiego zdecydowaliśmy się nie ingerować w tekst i nie rozszerzać zbyt syntetycznie opisanych partii. Postanowiliśmy nie naruszać pierwotnego kształtu i zostawić wszystko tak jak w maszynopisach, ograniczając się wyłącznie do ujednolicenia redakcyjnego zastosowanych skrótów, uaktualnienia pisowni zgodnie z obecnymi normami językowymi, sprawdzenia nazewnictwa włoskiego i opracowania indeksów. Tę żmudną i jednocześnie wymagającą ogromnej wiedzy merytorycznej pracę powierzyliśmy Marii Radożyckiej, która znakomicie wywiązała się ze swego zadania.

Cennym dodatkiem do omawianego dzieła są dwa zestawy map prezentujące szlak 2 Korpusu we Włoszech, opracowane przez jego kompanię geograficzną i dostępne poprzez kod QR znajdujący się na czwartej stronie okładki. Zestawy map można również pobrać ze strony internetowej fundacji.

Wydanie obu tomów Działań 2 Korpusu we Włoszech stało się możliwe dzięki dofinansowaniu Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego w ramach programu rządowego „Wspieranie Archiwów, Bibliotek i Muzeów poza Krajem", za co jesteśmy bardzo wdzięczni. Podziękowania należą się także Białkiewicz Trust, Fundacji Stowarzyszenia Polskich Kombatantów oraz Centralnej Bibliotece Wojskowej w Warszawie.

Dzieło zostało przedstawione w ramach bogatego programu poświęconego pamięci 2 Korpusu, zorganizowanego przez fundację wspólnie z Instytutem Polskim w Rzymie. Zainicjowany przez Fundację Rzymską im. J. Z. Umiastowskiej pomysł konferencji, wystawy oraz projekcji filmowej został podchwycony i wsparty przez dyrektorkę Instytutu Polskiego w Rzymie Adriannę Siennicką. I tak 16 maja 2024 roku, dwa dni przed 80. rocznicą zwycięstwa Polaków i aliantów w końcowej fazie bitwy pod Monte Cassino, w zabytkowym rzymskim Palazzo Blumensthil odbyły się konferencja, wystawa i prezentacja dwutomowej publikacji. W konferencji zatytułowanej 2 Korpus Polski we Włoszech po 80 latach. Ślady - Świadectwa - Pamięć - Przyszłość, otwartej przez ambasador RP Annę Marię Anders, wzięło udział 36 prelegentów i panelistów, w tym kilka osób z instytucji zrzeszonych w Stałej Konferencji Muzeów, Archiwów i Bibliotek Polskich na Zachodzie. Celem konferencji, której kuratorem był Paolo Morawski, było przypomnienie ludzkiej i wojskowej odysei 2 Korpusu. Zaprezentowano liczne, publikowane i niepublikowane, materiały ze zbiorów publicznych i prywatnych, a także dokumenty audiowizualne, które wzbogaciły dyskusję. Charakteryzowała się ona różnorodnością podejść i interdyscyplinarnością oraz krzyżowaniem się perspektyw i wrażliwości - włoskiej i polskiej.

Podczas konferencji przedstawiono wspomnienia potomków kombatantów, zaprezentowano polski i włoski punkt widzenia na udział 2 Korpusu w wyzwoleniu Włoch. Zastanawiano się, jak najlepiej można przekazywać kolejnym pokoleniom pamięć o 2 Korpusie, jaką rolę mogą w tym procesie odgrywać zbiory archiwalne, muzealne, wizualne, dźwiękowe, audiowizualne, filmowe, a także jak zachowywać pamięć bitew z przeszłości w obecnych niespokojnych czasach, w obliczu nowych wojen w Europie i na świecie.

Konferencji towarzyszyły multimedia, nagrania radiowe, projekcje historycznych kronik filmowych i fragmenty filmów 2 Korpusu i o 2 Korpusie, w tym prezentacja i pokaz filmu Czerwone maki w reżyserii Krzysztofa Łukaszewicza z włoskimi napisami, co było możliwe dzięki Ambasadzie RP w Rzymie, Instytutowi Polskiemu i Wytwórni Filmów Dokumentalnych i Fabularnych.

Podczas konferencji odbyła się inauguracja wystawy zatytułowanej Na wojnie z myślą o przyszłości i pokoju. Kultura, oświata, sztuka i zaangażowanie obywatelskie w 2 Korpusie Polskim we Włoszech. Została ona przygotowana specjalnie z tej okazji przez Fundację im. J. Z. Umiastowskiej we współpracy z Instytutem Polskim w Rzymie, sama byłam głównym autorem tekstów, odpowiadałam również za dobór zdjęć oraz cymeliów. Tytuł wystawy zwraca uwagę na bardzo ważny i nadal niezbyt znany aspekt działalności tej niezwykłej jednostki wojskowej dowodzonej przez gen. Władysława Andersa, która przeszła przez trzy kontynenty, zawsze dbając o losy rodaków wydobytych z niewoli sowieckiej (wraz z armią składającą się z 78 tysięcy ochotników i ochotniczek wyjechało 38 tysięcy cywilów, w tym 12 600 dzieci). Z myślą o ich potrzebach, także intelektualnych, dzięki zaangażowaniu dowódcy, oficerów i żołnierzy, armia oraz wywodzący się z niej 2 Korpus obok działalności ściśle wojskowej i wojennej rozwinęły imponującą działalność oświatową, kulturalną i społeczną.

Wystawa składała się z 22 sekcji tematycznych przedstawiających zwięzłą historię 2 Korpusu, organizację Oddziału Kultury i Prasy i jego wydziałów, w tym Wydziału Wydawnictw i Czasopism, oraz oddziałów wywodzących się z Oddziału Kultury i Prasy w miarę rozszerzania się jego działalności, a zatem Oddziału Oświaty, zajmującego się szkolnictwem na wszystkich poziomach łącznie z ośrodkami akademickimi, Oddziału Dobrobytu Żołnierza z teatrami rewiowym i dramatycznym, orkiestrą polową, referatami fotograficznym, filmowym i graficznym oraz Oddziału Społecznego działającego na rzecz polskiej ludności cywilnej po zakończeniu wojny. Przedstawiono również działalność wydawniczą skierowaną do Włochów i aliantów, w tym świadectwa dokumentujące zbrodnie sowieckie, oraz opracowania omawiające rzymskie początki Instytutu Literackiego i „Kultury". Na ścianach wystawowych Instytutu Polskiego w Rzymie umieszczono tytuły poszczególnych sekcji oraz zdjęcia z podpisami, zwiedzający otrzymywali również tekst w formie gazety z krótkim omówieniem poszczególnych tematów. W głównej sali ustawione zostały dwie gabloty cymeliów: zabytkowe gazety, książki, albumy, płyty oraz znaczki wydane przez 2 Korpus. Wystawę można było zwiedzać do końca września i budziła ona duże zainteresowanie wśród publiczności. Zwiedzający byli zaskoczeni rozmachem działalności niewojskowej w jednostce militarnej.

Fundacja jest głęboko przekonana, że dzieje 2 Korpusu, zwłaszcza jego działalność kulturalna, oświatowa i społeczna, stanowią znaczący rozdział historii nie tylko polskiej, który winien być szerzej znany. Zaplanowała w związku z tym osobną publikację w języku włoskim zatytułowaną In guerra per la pace. Il 2° Corpo d'armata polacco in Italia tra cultura, istruzione, impegno civile. Dai documenti alle testimonianze [Na wojnie z myślą o pokoju. 2 Korpus Polski we Włoszech - kultura, edukacja, zaangażowanie obywatelskie. Dokumenty i świadectwa] pod redakcją Krystyny Jaworskiej i Paola Morawskiego, podejmującą i poszerzającą niektóre wątki poruszane podczas konferencji i na wystawie. Książka, zawierająca ponad 300 ilustracji, opowiada o działalności kulturalnej i artystycznej 2 Korpusu Polskiego we Włoszech poprzez fotografie, grafiki, płyty, plakaty, okładki książek (podręczniki, eseje, powieści, wiersze), przez muzykę i piosenki, przedstawienia teatralne i rozrywkowe, kadry filmowe, audycje radiowe, scenografie, rysunki, obrazy, rzeźby, znaczki i serie filatelistyczne. To opowieść o szkołach i kursach, dyplomach i pomnikach, upamiętnianiu tymczasowych cmentarzy i kapliczek. Czerpie z indywidualnych wspomnień i bada pamięć zbiorową.

Także i ta publikacja zaistniała dzięki dofinansowaniu ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego Rzeczypospolitej Polskiej w ramach programu rządowego „Wspieranie Archiwów, Bibliotek i Muzeów poza Krajem".

Żołnierze 2 Korpusu walczyli o wolność Polski i Europy. Wolność stanowiła dla nich wartość nadrzędną. Generał Anders był świadomy ważności i konieczności krzewienia i rozwijania oświaty i kultury w trudnych czasach wojny i zaraz po wojnie, aby przygotować żołnierzy do powrotu do życia cywilnego, tak by mogli być odpowiedzialnymi obywatelami, zachowywać i szerzyć ideały, za które przelewali krew podczas wojny, i rozwijali się intelektualnie. Okazało się to tym bardziej istotne, że mimo zwycięskich walk oręża polskiego Polska nie odzyskała po wojnie niepodległości. W przysiędze żołnierzy 2 Korpusu złożonej przed opuszczeniem Italii w 1946 roku podkreślona została wola walki o wolność Polski we wszystkich możliwych formach, w nowych warunkach, w których będzie im dane żyć i działać^[3]. Kultura stanowiła istotny element tej walki, już nie zbrojnej, ale intelektualnej, o czym świadczy rola odegrana przez dziedzictwo postawy ideowej 2 Korpusu w życiu polskiej emigracji politycznej.

Fundacja działa z myślą o przyszłości. Wśród jej nowych inicjatyw należy wymienić projekt nagradzania najlepszych prac młodych naukowców zainteresowanych relacjami polsko-włoskimi. Obecnie fundacja jest w trakcie ustanawiania Nagrody im. Białkiewiczów dla absolwentów szkół wyższych (licencjat, magisterium) i doktorantów, których prace dotyczą 2 Korpusu. Jej ogłoszenie zaplanowano na 2025 rok.

Jak wspomniałam na początku, jednym z celów fundacji po 1989 roku jest badanie i popularyzacja historii 2 Korpusu we Włoszech poprzez organizowanie polsko-włoskich konferencji naukowych, zbieranie wspomnień byłych żołnierzy, nagrywanie świadectw polskich weteranów i ich rodzin oraz upowszechnianie wyników tych badań wśród włoskiej opinii publicznej w publikacjach naukowych i popularnonaukowych. Cennym narzędziem jest w tym kontekście strona internetowa fundacji https://www.fondazioneumiastowska.com/pl/home-polski/, ciągle wzbogacana o nowe materiały, w tym reprodukcje fotografii 2 Korpusu przechowywane w naszym archiwum. Zapraszamy do zapoznania się z jej zawartością.