Rada Polonii Amerykańskiej (Polish War Relief, American Relief for Poland, Polish-American Relief, Polish American Council of the United States, Polish War Relief, Inc.) była centralną organizacją charytatywną Polonii w Stanach Zjednoczonych, która działała w latach 1938-1974. Powstała w Chicago w 1938 roku z przekształcenia Polskiej Rady Międzyorganizacyjnej utworzonej w roku 1936 i skupiającej niemal wszystkie organizacje polonijne w Stanach Zjednoczonych, a jej głównym zadaniem było opracowanie programu i metod współpracy Polonii amerykańskiej z Polską przy współdziałaniu ze Światowym Związkiem Polaków z Zagranicy^[1]. Statut Polskiej Rady Międzyorganizacyjnej nie naruszał autonomii poszczególnych organizacji ją tworzących. Był też pierwszym dokumentem, w którym na określenie ludności polskiej w Ameryce użyty został wyraz „Polonia", a nie, jak dotąd, „wychodźstwo". Na III Zjeździe Polskiej Rady Międzyorganizacyjnej, który odbył się w Chicago w dniach 30 kwietnia - 1 maja 1938 roku, oprócz wielu bieżących uchwał przyjęto zmianę nazwy organizacji na Rada Polonii Amerykańskiej^[2]. Na czele Rady Polonii Amerykańskiej od początku jej działalności stał powszechnie znany i ceniony działacz społeczny, cenzor Związku Narodowego Polskiego oraz dziekan Wydziału Prawa na Uniwersytecie Marguette w Milwaukee w stanie Wisconsin, dr Franciszek X. Świetlik.

Do września 1939 roku działalność Rady Polonii Amerykańskiej koncentrowała się na organizowaniu pomocy dla weteranów Armii Polskiej w Ameryce, przyznawaniu stypendiów na kursy wiedzy o Polsce oraz na wydawnictwa promujące Polskę. Atak Niemiec na Polskę i września 1939 roku spowodował zmianę kierunku działań rady. 19 października 1939 roku odbył się Zjazd Nadzwyczajny Rady Polonii Amerykańskiej w Chicago, na który przybyli przedstawiciele organizacji polonijnych, kleru i prasy^[3]. Na zjeździe podjęto decyzję o reorganizacji rady tak, aby objęła ona swoją działalnością oprócz organizacji polonijnych również parafie, centrale i komitety pomocowe. Postanowiono także wydać apel do społeczeństwa, organizacji i komitetów pomocowych, aby fundusze zebrane na ratunek dla Polski przesyłano bezpośrednio do Rady Polonii Amerykańskiej, która z kolei miała za zadanie rozprowadzać je wśród potrzebujących w postaci paczek z żywnością bądź przedmiotami codziennego użytku lub datków finansowych^[4].

Opracowano także nowy statut rady, który określał jej cele i zadania w zmienionych warunkach^[5]. Zgodnie ze statutem „Rada Polonii Amerykańskiej, jako ciało reprezentacyjne i wykonawcze całej Polonii Amerykańskiej, zbiera Polski Fundusz Ratunkowy - szerzy wśród społeczeństwa amerykańskiego i polskiego prawdę o Polsce i niesie wszelką pomoc Narodowi Polskiemu do czasu przywrócenia niepodległości Polski z pełnym dostępem do morza i po odzyskaniu wolności stosownie do jej potrzeb"^[6]. W celu realizacji tego zadania ustanowiono Fundusz Administracyjny, do którego organizacje o zasięgu krajowym oraz okręgi wnosiły podatek reprezentacyjny^[7]. Władzę ustawodawczą rady stanowił Zjazd Rady, który przekazywał wszelkie czynności Zarządowi Głównemu Rady. W celu zapewnienia sprawnego działania w ramach Zarządu Głównego powołano Zarząd Wykonawczy, w skład, którego wchodzili główni urzędnicy rady, tj. prezes, dwóch wiceprezesów miejscowych, skarbnik i sekretarz generalny oraz sześciu dyrektorów z siedziby rady. W skład Zarządu Głównego wchodzili: prezes, trzech wiceprezesów, skarbnik, sekretarz generalny, sześciu dyrektorów z siedziby rady i najbliższej okolicy, po jednym dyrektorze z każdego okręgu i po jednym dyrektorze z każdej organizacji polskiej o krajowym zasięgu, która wpłaci przynajmniej 100 $ rocznie do Funduszu Administracyjnego^[8]. Statut określał także obowiązki Zarządu Głównego i Zarządu Wykonawczego, zasady organizacji zjazdów i wyboru delegatów na zjazdy rady. Określał również zasady tworzenia okręgów (nazywanych także dystryktami), które zgodnie ze statutem tworzone były z komitetów pomocowych, w liczbie takiej, jakiej wymagały tego warunki lokalne, a każdy okręg obejmował przynajmniej 10 terytorialnych i organizacyjnych komitetów pomocowych, z wyjątkiem okręgów, w obrębie których znajdowało się mniej niż 10 parafii, względnie 10 komitetów pomocowych. Okręgi działały na podstawie zezwolenia na działalność (Permit 26) Rady Polonii Amerykańskiej i pomagały komitetom w zasilaniu Polskiego Funduszu Ratunkowego, a przekazywane im środki wysyłały do Zarządu Wykonawczego wraz z raportem wykazującym wpływy i rozchody. Okręgi składały się z zarządu, tj. prezesa, wiceprezesów, skarbnika i sekretarza lub sekretarzy oraz dyrektorów, posiadały także swój regulamin zatwierdzony przez Zarząd Wykonawczy. Okręgi wnosiły do rady Fundusz Administracyjny określony przez Zarząd Wykonawczy Rady^[9]. Komitety pomocowe natomiast, zgodnie ze statutem, były tworzone na terytorium parafii po jednym w każdej i organizowały się z grup, gniazd, towarzystw, oddziałów, klubów, kół, mniejszych lub większych zrzeszeń i osób dobrej woli działających na obszarze danej parafii. Powoływane były na posiedzeniach delegatów zrzeszeń zwoływanych właśnie w tym celu. Na posiedzeniu wybierano Zarząd Komitetu Ratunkowego składający się z prezesa, wiceprezesów, skarbnika i sekretarza lub sekretarzy. Zadaniem komitetów pomocowych było zbieranie funduszu ratunkowego i przesyłanie go do okręgu. Statut dopuszczał tworzenie komitetów w organizacjach lokalnych, w parafiach niepolskich i poza parafiami, gdzie istniały towarzystwa i zrzeszenia polskie. Rozwiązywanie nieporozumień między okręgami a komitetami pomocowymi pozostawało w gestii Zarządu Wykonawczego Rady. Komitety pomocowe, podobnie jak okręgi, działały na podstawie zezwolenia (Permit 26) wydanego przez rząd Stanów Zjednoczonych dla Rady Polonii Amerykańskiej^[10].

W celu realizacji swoich zadań rada posiadała odpowiednio przygotowaną i sprawną administrację. Centrala Rady Polonii Amerykańskiej mieściła się w Chicago, przy niej też funkcjonowała Komisja Zakupów. Ponadto zorganizowano biuro w Nowym Jorku wraz z Komisją Zakupów i Komisją Składnicy, Komitetem Rady Polonii do spraw Pomocy Uchodźcom oraz Komitetem Imigracyjnym Rady Polonii Amerykańskiej, a także Biuro dla Wysiedleńców Rady Polonii Amerykańskiej w Bostonie w stanie Massachusetts. W innych miejscowościach Stanów Zjednoczonych, gdzie znajdowały się większe skupiska Polaków, tworzono wspomniane wyżej dystrykty, których w szczytowym okresie funkcjonowania rady było 38.

Działalność Rady Polonii Amerykańskiej po 1939 roku można podzielić na dwa okresy. Pierwszy obejmuje lata 1939-1945. Prowadzono wówczas bardzo intensywne działania, determinowane przez wydarzenia II wojny światowej, drugi natomiast to czas po 1945 roku do momentu likwidacji Rady w roku 1974.

W latach 1939-1945 działalność pomocowa rady polegała przede wszystkim na wysyłaniu paczek oraz udzielaniu wszelkiego wsparcia finansowego i rzeczowego Polakom, którzy w wyniku II wojny światowej znaleźli się w różnych częściach świata. Kierunki tych akcji ulegały zmianom w związku z rozwojem wydarzeń na froncie. Swoją pierwszą pomoc Rada Polonii Amerykańskiej skierowała już w 1939 roku do polskich uchodźców cywilnych w Rumunii, na Węgrzech, Litwie i Łotwie oraz żołnierzy polskich przebywających w obozach jenieckich. Niewielka pomoc docierała również do Polski za pośrednictwem Commission for Polish Relief^[11].

Punktem zwrotnym w akcji była inwazja Niemiec na Francję i kapitulacja Francji w czerwcu 1940 roku, kiedy to pomoc rady dla wspominanych wyżej obszarów Europy została praktycznie odcięta. Pojawił się także wówczas problem polskich żołnierzy internowanych w Szwajcarii oraz Polaków, w tym wielu żołnierzy, którzy znaleźli się w Wielkiej Brytanii. Rada Polonii Amerykańskiej skierowała wówczas swą pomoc do tych dwóch krajów^[12].

Wybuch wojny niemiecko-radzieckiej w czerwcu 1941 roku również wpłynął na zmianę kierunku działania rady, gdyż umożliwił dostarczanie pomocy dla Polaków w Rosji, głównie za pośrednictwem Ambasady Polskiej w Kujbyszewie. Przybycie wraz z wojskiem uchodźców cywilnych do Iranu, a stamtąd do Palestyny, Tanganiki, Kenii, Ugandy oraz innych zakątków Afryki, a także do Indii postawiło przed Radą Polonii Amerykańskiej nowe zadania związane z udzielaniem pomocy Polakom, którzy tam się znaleźli. Rada Polonii Amerykańskiej utrzymywała ośrodki uchodźcze na tych terenach, prowadziła dożywanie ludności, niosła pomoc matkom i dzieciom^[13].

Kolejne zmiany nastąpiły z chwilą, gdy po Pearl Harbor Stany Zjednoczone znalazły się w stanie wojny z Japonią. W związku z ograniczeniami wojennymi wprowadzonymi w USA działania pomocowe rady stały się znacznie utrudnione. Zaostrzyły się trudności z uzyskaniem towarów, coraz gorzej było z otrzymywaniem miejsca na okrętach dla nadawanych przez nią przesyłek^[14]. Niełatwo także było zdobyć zezwolenia wywozowe. Przekazywanie pieniędzy za granicę również było utrudnione^[15]. Pomimo tych kłopotów Rada Polonii Amerykańskiej docierała do jeńców, uchodźców i osób internowanych, a także do Polski, w zakresie, w jakim to było możliwe w istniejących warunkach wojennych. Przy współpracy Czerwonego Krzyża Rada Polonii Amerykańskiej mogła dostarczać do Polski lekarstwa, a dzięki życzliwemu stanowisku Breckenridge Long z Departamentu Stanu USA przekazywała ok. 12 tysięcy paczek miesięcznie bezpośrednio do ludności w Polsce^[16]. Były to wprawdzie paczki małe, ale, zdaniem pracowników rady, ich „wartość moralna" była ogromna. Współpraca z Amerykańskim Czerwonym Krzyżem pozwoliła z kolei Radzie Polonii Amerykańskiej na regularne dostarczanie paczek do żołnierzy polskich w obozach jenieckich^[17].

Kolejnym punktem zwrotnym w działalności rady była kapitulacja Niemiec 8 maja 1945 roku. Otworzyły się wówczas bramy obozów jenieckich i koncentracyjnych, a setki tysięcy osób wywiezionych na roboty przymusowe zostało uwolnionych. W Europie Zachodniej powstał ogromny problem wysiedleńców, tzw. dipisów (DP, czyli displaced persons), którzy znajdowali się w tragicznych warunkach i potrzebowali natychmiastowej pomocy. Pierwsza pomoc rady została skierowana do wysiedleńców już we wrześniu 1945 roku. Początkowo dostarczano podstawowe artykuły niezbędne im w życiu codziennym, z czasem ich warunki życia się normowały lub opuszczali oni obozy dla wysiedleńców i wracali do Polski. Wiele osób jednak nie mogło bądź nie chciało wrócić do kraju. Powstało zatem zjawisko „osiedlenia" czy też „rozmieszczenia" wysiedleńców, określane przez Radę Polonii Amerykańskiej jako resettlements^[18]. Niektóre państwa zgodziły się otworzyć granice dla pewnej liczby przesiedleńców (m.in. Wielka Brytania, Kanada, Belgia, Stany Zjednoczone, Francja oraz Argentyna). Znaczną część z nich przyjęły także Palestyna, Australia, Brazylia, Holandia, Wenezuela, Paragwaj, Szwecja, Chile i Peru.

Z końcem czerwca 1948 roku zaszła jednak poważna zmiana w kwestii możliwości przyjmowania wysiedleńców - 25 czerwca 1948 roku prezydent USA Harry Truman podpisał uchwaloną przez Kongres Stanów Zjednoczonych ustawę otwierającą granice USA dla 205 tysięcy wysiedleńców^[19]. Ustawa ta nie miała łatwej drogi przejścia przez obie izby Kongresu Stanów Zjednoczonych. Sprawa przesiedleń była poruszana na forum kongresu już w połowie 1946 roku, lecz opozycja sprzeciwiała się proponowanym zmianom. Uważano, że wpuszczanie do USA taniej siły roboczej w postaci przesiedleńców osłabi pozycję robotnika amerykańskiego. Wskazywano także na brak mieszkań oraz obawiano się, że razem z dipisami przedostaną się do Stanów Zjednoczonych elementy wywrotowe. Pomimo tych protestów ustawa Displaced Persons Act of 1948, dzięki dwuletnim zabiegom różnych organizacji, została uchwalona^[20]. Rozporządzenie wykonawcze do niej wydano w październiku 1948 roku. Przepisy ustawy obejmowały tylko te osoby, które znalazły się na terenie Niemiec, Austrii i Włoch nie później niż dnia 22 grudnia 1945 roku i które 1 stycznia 1948 roku znajdowały się w obozie wysiedleńczym we Włoszech, w amerykańskim, brytyjskim i francuskim sektorze Berlina i Wiednia lub w amerykańskiej, brytyjskiej i francuskiej strefie okupacyjnej Niemiec i Austrii. Ustawa zastrzegała wyraźnie, że wysiedleniec musi mieć zapewnioną pracę „bez usuwania innej osoby z pracy" oraz zapewnione mieszkanie „bez pozbawienia innej osoby mieszkania”^[21]. W myśl ustawy 40% wiz miało być wydanych osobom, których kraj został zaanektowany przez obce mocarstwo. Postanowienie to odnosiło się do krajów bałtyckich, a także do wschodniej części Polski. Pierwszeństwo w ramach ustawy przysługiwało następującym grupom: rolnicy, pracownicy budowlani, przemysłu odzieżowego, służba domowa oraz specjaliści naukowcy, krewni obywateli amerykańskich oraz osób legalnie przebywających w USA do trzeciego stopnia pokrewieństwa. Z prawa pierwszeństwa mogli skorzystać również ci, którzy walczyli przeciwko wrogom USA. Wysiedleńcy, którzy zostali wpuszczeni na ziemię amerykańską na mocy nowej ustawy, mieli obowiązek składania przez okres dwóch lat półrocznych sprawozdań o zamieszkaniu i zatrudnieniu. Ponadto każdy z wysiedleńców przed otrzymaniem wizy imigracyjnej musiał odpowiadać wszystkim wymogom, jakie prawo amerykańskie stawiało imigrantom^[22].

Zgodnie z ustawą Displaced Persons Act of 1948 osoby wysiedlone musiały przejść przez cztery etapy, tj. uzyskać gwarancję zatrudnienia i mieszkania, przejść badanie przez władze amerykańskie, czyli tzw. screening, przybyć z Europy do Stanów Zjednoczonych oraz zostać przyjęte w Stanach Zjednoczonych. Screening, czyli badanie kandydatów i decydowanie, kto posiada kwalifikacje wymagane przez prawo, był przeprowadzany przez władze amerykańskie wojskowe, konsularne, imigracyjne, departamentu zdrowia i specjalną federalną Komisję D.P. Rola różnych organizacji pomocowych, jak Voluntary Agencies (do których zaliczała się Rada Polonii Amerykańskiej), czy międzynarodowej organizacji IRO (International Refugee Organization) była na tym odcinku nieznaczna i ograniczała się do udzielania informacji wysiedleńcom, pomocy w zbieraniu niezbędnych dokumentów, wypełnianiu formularzy i przeprowadzaniu rejestracji. IRO zajmowała się sprawą przejazdu wysiedleńców-imigrantów z Europy do Ameryki, przeznaczając na to odpowiednie środki. Voluntary Agencies, w tym Rada Polonii Amerykańskiej, niosła wysiedleńcom pomoc o charakterze doradczym i informacyjnym, zwłaszcza jeżeli chodziło o dojazd do portu, zakwaterowanie oraz załadowanie na okręt. Rada Polonii Amerykańskiej dostarczała ponadto odzież i inne potrzebne przedmioty, „aby polski tułacz przybywający na ziemię amerykańską prezentował się możliwie najlepiej"^[23]. Najważniejszym zadaniem rady w przypadku wysiedleńców pragnących zamieszkać w Stanach Zjednoczonych było jednak pozyskanie sponsorów oraz opieka nad uchodźcami po ich przybyciu na ziemię amerykańską. Pozyskanie sponsorów było zadaniem trudnym i jednocześnie stanowiło warunek konieczny przyjazdu wysiedleńców. Ustawa wyraźnie stwierdzała, że zanim konsulat wyda wizę emigracyjną dla każdego wysiedleńca, musi być zapewnione dla niego odpowiednie mieszkanie, a czy jest ono odpowiednie, tj. czy w związku z zamieszaniem tam wysiedleńca ktoś będzie z mieszkania usunięty, sprawdzały władze amerykańskie. W tej kwestii Rada Polonii Amerykańskiej współpracowała z NCRC (National Catholic Resettlement Council) - organizacją, która swym zasięgiem obejmowała całe Stany Zjednoczone, a utworzona została w celu zajęcia się rozmieszczeniem wysiedleńców. Rada Polonii Amerykańskiej była członkiem NCRC. Rola tej organizacji w programie rozmieszczenia wysiedleńców była bardzo ważna również z tego względu, że jej komitety znajdowały się na obszarze całych Stanów Zjednoczonych, nawet tam, gdzie nie było skupisk polonijnych. NCRC znajdowała ponadto sponsorów, którzy udzielali wysiedleńcom gwarancji zamieszkania i zatrudnienia^[24].

Rada Polonii Amerykańskiej służyła także pomocą po przyjeździe wysiedleńców do Stanów Zjednoczonych. Istotną rolę odgrywały tu przede wszystkim Komitet Imigracyjny Rady Polonii Amerykańskiej w Nowym Jorku oraz Biuro dla Wysiedleńców w Bostonie w stanie Massachusetts. Te dwa ośrodki nie tylko otaczały opieką wysiedleńców w portach, nie tylko udzielały im pomocy odzieżowej, lekarskiej i pośredniczyły w uzyskaniu pracy, ale także były miejscami, do których napływały gwarancje mieszkania i pracy dla wysiedleńców. Akcja Komitetu Imigracyjnego obejmowała również opiekę nad zatrzymanymi na Ellis Island i starania o pozyskanie dla nich sponsorów.

Znaczna część Polaków pozostała jednak w obozach dla uchodźców i Rada Polonii Amerykańskiej służyła im pomocą. Opieka ta była roztaczana nad starcami, chorymi i kalekami, którzy nie mogli emigrować, ponieważ nikt nie chciał ich przyjąć, pomagano także tym, którzy nie spełniali wymogów emigracyjnych. Pierwszej grupie osób rada musiała pomagać stale, głównie finansowo. Dla pozostałych natomiast rada starała się zdobyć wizy.

Działania pomocowe rady kierowane były również do Polaków, którzy w wyniku porozumienia, jakie gen. Władysław Sikorski zawarł z rządem meksykańskim, znaleźli się w kolonii Santa Rosa w Meksyku. Uchodźcy ci przybyli z Rosji drogą przez Indie w lecie 1943 roku i umieszczeni zostali w Kolonii Sana Rosa w prowincji Leon. Przybyło wówczas około 1500 uchodźców, z czego większość, prawie tysiąc osób, stanowiły kobiety i dziewczęta oraz 264 sieroty. Opieka nad Kolonią Santa Rosa pozostawała nie tylko w gestii rady, ale również rządu amerykańskiego, za pośrednictwem Office of Foreign Relief and Rehabilitation, który zapewniał uchodźcom mieszkanie i wyżywienie. Pomoc niosła także organizacja katolicka National Catholic Welfare Council - War Relief Services, roztaczając opiekę duchową nad uchodźcami. Zadaniem Rady Polonii Amerykańskiej była troska o odzież, pomoce szkolne oraz opiekę lekarską i sanitarną. Z końcem 1946 roku pomoc rządu amerykańskiego dla uchodźców ustała, a Kolonia Santa Rosa została zlikwidowana przez władze. Część dzieci z ośrodka trafiła do USA, gdzie zajęła się nimi Rada Polonii Amerykańskiej^[25].

W związku z tym, że Rada Polonii Amerykańskiej swoją działalność prowadziła również poza kontynentem amerykańskim, administrację musiała stworzyć również tam, gdzie uznała to za niezbędne do sprawnego i jak najefektywniejszego rozdzielania pomocy. W roku 1940 nie posiadała jeszcze własnej delegatury w Europie i przy rozprowadzaniu darów korzystała z pomocy różnych innych organizacji - z pomocą Czerwonego Krzyża dostarczała do Polski lekarstwa, współpraca z Amerykańskim Czerwonym Krzyżem pozwoliła natomiast na regularną dostawę paczek dla żołnierzy polskich w obozach jenieckich. Swoją pomoc Rada Polonii Amerykańskiej kierowała również za pośrednictwem międzynarodowej organizacji YMCA oraz European Student's Fund, a przede wszystkim misji byłego prezydenta Stanów Zjednoczonych Herberta Hoovera - Commission for Polish Relief. Rada nieustannie zmierzała do utworzenia w Europie własnego przedstawicielstwa i w tym celu poleciła Florianowi Piskorskiemu zbadanie potrzeb Polaków we Francji, Szwajcarii, Rumunii i na Węgrzech oraz poczynienie przygotowań do utworzenia Delegatury Rady Polonii Amerykańskiej w Europie^[26]. Delegatura taka z siedzibą w Lizbonie w neutralnej Portugalii rozpoczęła swoją działalność w październiku 1941 roku, choć oficjalnie nastąpiło to dopiero 5 maja 1942 roku, i prowadziła biuro w Lizbonie jeszcze przez jakiś czas po przeniesieniu głównej siedziby Delegatury Rady Polonii Amerykańskiej w Europie do Genewy, to jest do dnia 16 maja 1946 roku^[27]. Zadaniem delegatury było rozdzielanie pomocy rzeczowej pochodzącej od Rady Polonii Amerykańskiej, Amerykańskiego Czerwonego Krzyża, organizacji szwajcarskich oraz z Ameryki Południowej. W celu realizacji tych zadań delegatura w Lizbonie posiadała dużą składnicę, w której umieszczane były towary przesyłane ze Stanów Zjednoczonych ze składnic Rady Polonii Amerykańskiej w Chicago i w Nowym Jorku, segregowano je następnie i formowano w paczki. W 1941 roku z Lizbony, na adres Rady Głównej Opiekuńczej w Krakowie, został wysłany pierwszy transport do Polski, zawierający 140 ton odzieży i 100 ton lekarstw. W lipcu 1942 roku zapoczątkowana została akcja pomocy dla Polski w formie indywidualnych paczek żywnościowych. Praca Delegatury Rady Polonii Amerykańskiej w Lizbonie skupiała się zatem na wysyłaniu za pośrednictwem Czerwonego Krzyża transportów z odzieżą, lekarstwami i żywnością do okupowanej przez Niemcy Polski (Generalnego Gubernatorstwa) i do Polaków w obozach jenieckich, a także do obozów koncentracyjnych (po usilnych staraniach Niemcy zgodzili się na przesyłanie paczek dla więźniów w Dachau, Oświęcimiu, Ravensbrück i innych). Delegatura w Lizbonie przesyłała także paczki do uchodźców polskich rozsianych po całym świecie, uruchomiła dział poszukiwań i pośrednictwa w przekazywaniu wiadomości o osobach poszukiwanych, pro- wadziła również korespondencję z osobami pozostającymi w Polsce^[28].

Zakończenie II wojny światowej wymusiło zmiany organizacyjne związane z przedstawicielstwami Rady Polonii Amerykańskiej w Europie. Przeniesiono siedzibę delegatury z Lizbony do Genewy, która uniknęła zniszczeń wojennych, położona była bardziej centralnie wśród krajów, gdzie znajdowali się Polacy i stanowiła siedzibę organizacji międzynarodowych, w tym przede wszystkim Czerwonego Krzyża. Biuro Rady Polonii Amerykańskiej w Genewie zaczęło działać i września 1945 roku^[29]. Zakończenie wojny sprawiło, że rada niosła pomoc wysiedleńcom polskim znajdującym się w różnych krajach Europy i w tym celu zorganizowała swoje placówki w kilku krajach europejskich. Biuro Rady Polonii Amerykańskiej w Paryżu rozpoczęło swoją działalność I czerwca 1945 roku, a ośrodki w Niemczech I września tego samego roku. Stosownie do podziału Niemiec na trzy strefy znajdowały się one w strefie okupacyjnej amerykańskiej w Monachium, Frankfurcie (Hanau), Karlsruhe i Heidelbergu; angielskiej w Spenge (później Lage), Hamburgu, Neustadt, Meppen i Iserlohn oraz francuskiej w Baden, a następnie w Rastatt^[30]. W Austrii przez pewien czas Rada Polonii Amerykańskiej posiadała swój magazyn w Salzburgu, ale opiekę nad Polakami w tym kraju sprawowano za pośrednictwem placówki w Monachium lub Genewie, w zależności od możliwości tych dwóch ośrodków. Dopiero w 1950 roku utworzono placówkę Rady Polonii Amerykańskiej w Salzburgu, której zasięg obejmował wszystkie trzy strefy okupacyjne Austrii. W 1952 roku otwarto placówkę Rady Polonii Amerykańskiej w Rzymie, gdyż niezbędne okazało się udzielenie pomocy znacznej liczbie Polaków pozostałych we Włoszech po wycofaniu się z tego kraju wojsk angielskich i polskich do Anglii^[31].

Delegatura Rady Polonii Amerykańskiej na Europę Zachodnią niosła różnoraką pomoc polskim uchodźcom, przede wszystkim materialną i lekarską, przyznawała także zapomogi pieniężne. Delegatura ułatwiała ponadto emigrację do krajów zamorskich, głównie do Stanów Zjednoczonych. Pomagała studentom i młodzieży polskiej. Niosła także pomoc moralną, pośrednicząc w korespondencji i poszukiwaniu rodzin i osób zaginionych, oraz pomoc prawną i doradczą dotyczącą znajdowania pracy przez uchodźców w aktualnym miejscu ich zamieszkania^[32].

Akcja pomocowa Delegatury Rady Polonii Amerykańskiej na Europę Zachodnią została zakończona w 1957 roku, kiedy to Zarząd Główny Rady zadecydował o zamknięciu delegatury z dniem 30 czerwca 1957 roku w związku ze skierowaniem całej akcji pomocowej do Polski^[33]. Pomimo licznych protestów (m.in. prezydenta RP na uchodźstwie Augusta Zaleskiego, gen. Władysława Andersa oraz samych uchodźców) likwidowano kolejno placówki Rady Polonii Amerykańskiej w Europie Zachodniej, aby ostatecznie w dniu 4 lipca 1958 roku całkowicie zamknąć działalność Delegatury Rady Polonii Amerykańskiej w Europie Zachodniej^[34].

Rada Polonii Amerykańskiej zdecydowała o skierowaniu swojej pomocy na terytorium Polski. Już latem 1944 roku czyniła starania o możliwość niesienia pomocy bezpośrednio na ziemiach polskich. Prezes rady Franciszek X. Świetlik w październiku 1944 roku w Waszyngtonie uczestniczył w konferencji z członkami UNRRA, którzy odwiedzili Polskę. W efekcie UNRRA ogłosiła, że wyśle do Polski misję ekspertów, której zadaniem będzie określenie zapotrzebowania i opracowanie planu dostaw niezbędnych artykułów^[35]. Rada Polonii Amerykańskiej chciała jednak bezpośrednio działać w Polsce. W tym celu na posiedzeniu dyrekcji w sierpniu 1945 roku jednogłośnie przyjęto propozycję prezesa Franciszka X. Świetlika, aby wysłać do Polski specjalną delegację wyłonioną z członków Zarządu Rady^[36]. Po uzyskaniu niezbędnych paszportów i wiz w grudniu 1945 roku do Polski przybyła misja rady w celu zbadania sytuacji na miejscu, przy okazji udało się uzyskać zapewnienie od Tymczasowego Rządu Jedności Narodowej, że pomoc Polonii amerykańskiej rozdzielana będzie pod nadzorem Rady Polonii Amerykańskiej i według zasad przez nią ustalonych. Przedstawiciele rady, prezes ks. biskup Stefan Woźnicki i mecenas Kazimierz Midowicz, skarbnik Jan J. Olejniczak i sekretarz wykonawczy Henryk Osiński, przybyli do Warszawy 18 grudnia 1945 roku. Następnego dnia spotkali się z ministrem spraw zagranicznych Tymczasowego Rządu Jedności Narodowej Wincentym Rzymowskim i ambasadorem Stanów Zjednoczonych w Polsce Arthurem Bliss Lanem. W kolejnych dniach rozmawiali z prezydentem Krajowej Rady Narodowej Bolesławem Bierutem, premierem Tymczasowego Rządu Jedności Narodowej Edwardem Osóbką-Morawskim, wicepremierem Stanisławem Mikołajczykiem, ministrem żeglugi i handlu zagranicznego Stefanem Jędrychowskim, ministrem zdrowia Franciszkiem Litwinem oraz przedstawicielami wielu różnych instytucji, głównie opiekuńczych. Wszystkim został przedstawiony program akcji pomocowej Rady Polonii Amerykańskiej i wszyscy wyrażali uznanie i poparcie dla akcji pomocowej planowanej przez radę^[37]. Władze polskie zostały poinformowane o warunkach i zasadach, jakimi Rada Polonii Amerykańskiej zamierza się kierować w swej działalności na terenie Polski, tj. rozdziale artykułów pomocowych, zwanych przez radę materiałami pomocowymi. Delegaci Rady Polonii Amerykańskiej określili, że rozdział darów dokonywany będzie pod kierownictwem i nadzorem przedstawicieli rady oraz przez organizacje, komitety i instytucje, które rada wybierze, a odbierający pomoc będzie wiedział, że pochodzi ona od społeczeństwa amerykańskiego; materiały pomocowe rozdzielane będą tam, gdzie są najbardziej potrzebne, bez względu na rasę, wyznanie czy przekonania polityczne, a każdy odbiorca będzie musiał potwierdzić odbiór daru niezależnie od tego, czy otrzyma go bezpośrednio od rady, czy też od jednej z organizacji pośredniczących^[38]. Wszystkie te założenia zostały przez władze polskie i UNRRA zaaprobowane i były przez nie przestrzegane. Zaakceptowany został również przez kierownictwo UNRRA program akcji Rady Polonii Amerykańskiej w Polsce, co stanowiło warunek jej działania.

Po spotkaniu z najwyższymi władzami Polski delegacja Rady Polonii Amerykańskiej udała się na objazd po Polsce. Odwiedziła oddziały Polskiego Czerwonego Krzyża w Makowie i Pułtusku oraz Gdynię, Poznań, Słupcę, Inowrocław, Aleksandrów, Lublin (gdzie zwiedziła uniwersytet oraz obóz koncentracyjny na Majdanku) i Kraków, gdzie przedstawiciele Rady spotkali się z kardynałem Adamem Sapiehą oraz kierownikiem ogólnopolskiej centrali Caritas w Krakowie biskupem Karolem Pękalą^[39].

Po pomyślnym załatwieniu formalności związanych z przesyłaniem pomocy do Polski delegacja Rady Polonii Amerykańskiej wróciła do Stanów Zjednoczonych. W Polsce pozostał jednak Henryk Osiński, którego zadaniem było znalezienie odpowiedniego miejsca do magazynowania towarów napływających z Ameryki. Magazyn taki musiał się znajdować w Gdyni, gdyż właśnie stamtąd towary miały być rozprowadzane do punktów rozdzielczych rozsianych po całym kraju. Pierwszy transport darów został wysłany z Nowego Jorku przez tamtejszą składnicę Rady Polonii Amerykańskiej 21 grudnia 1945 roku i zawierał prawie 700 tysięcy funtów towarów znajdujących się w ponad 5 tysiącach skrzyń transportowych. W maju 1946 roku z Nowego Jorku do Polski przybył Edmund Nadarski, który przejął kierownictwo składnicy w Gdyni^[40].

Starano się także zorganizować sieć rozdzielczą na terenie Polski. Rada Polonii Amerykańskiej nie mogła stworzyć własnych punktów w każdej miejscowości, dlatego zamierzano posłużyć się organizacjami polskimi, które działały w Polsce i cieszyły się zaufaniem jeszcze przed 1939 rokiem. Planowano dotrzeć z pomocą do punktów w całej Polsce i do tego celu była potrzebna organizacja posiadająca sieć oddziałów obejmujących cały kraj. Najgęstszą sieć czynnych oddziałów posiadała katolicka organizacja charytatywna Caritas, która mogła dotrzeć do każdej parafii, i to ona stała się głównym partnerem akcji rozdzielczej Rady Polonii Amerykańskiej w Polsce. Za pośrednictwem tej organizacji Rada Polonii Amerykańskiej rozprowadziła 87% swej pomocy^[41].

Po stworzeniu sieci rozdzielczej przystąpiono do tworzenia aparatu nadzorującego, złożonego z przedstawicieli Rady Polonii Amerykańskiej, których centrala w Chicago oddelegowała do Polski. Organizację sieci przedstawicielstw Rady Polonii Amerykańskiej w Polsce ustalono na I Zjeździe Delegatów Rady Polonii Amerykańskiej, który odbył się w dniach 28 i 29 sierpnia 1946 roku w Sopocie^[42]. Podczas tego zjazdu ustalono, że biuro główne misji Rady Polonii Amerykańskiej na Polskę będzie mieściło się w Warszawie i tam też będzie przebywał szef misji, Henryk Osiński. Zorganizowano ponadto delegatury (zwane również w zachowanej dokumentacji biurami): w Poznaniu - Rejon Zachodni; w Krakowie - Rejon Południowy; w Gdyni - Rejon Wschodni i Północny oraz w Warszawie - Rejon Środkowy. W Warszawie mieściło się również kierownictwo na Rejon Środkowy z Witoldem Boguckim na czele. Rejon ten obejmował województwa: warszawskie, łódzkie, kieleckie i lubelskie. Rejon Południowy obejmował województwa: rzeszowskie, krakowskie i śląskie, swą siedzibę miał w Krakowie, a kierował nim Czesław Schwartz. Rejon Zachodni z siedzibą w Poznaniu, pozostający pod kierownictwem Ksawerego Tomaszewskiego, obejmował natomiast województwa: szczecińskie, poznańskie i wrocławskie oraz część pomorskiego i gdańskiego. Dyrektorem Rejonu Wschodniego był Józef Sisko, a okręg ten obejmował województwa: białostockie, olsztyńskie oraz część województwa gdańskiego. Reszta, czyli tzw. okręg północny, mający swą siedzibę w Gdyni, znajdował się pod kierownictwem Edmunda Nadarskiego i obejmował części województw: gdańskiego, pomorskiego i poznańskiego. Do zadań dyrektorów rejonowych należało badanie potrzeb na danym terenie oraz nadzór nad rozdzielaniem darów. We wrześniu 1948 roku Polskę opuścił i wrócił do Chica-go Henryk Osiński, a jego funkcję przejął Józef Sisko. Resztę personelu biura. głównego w Warszawie oraz biur rejonowych stanowili pracownicy miejscowi^[43]. Istotnym problemem, z jakim borykała się Rada Polonii Amerykańskiej, działając wówczas w Polsce, była kwestia transportowania darów. Sieć kolejowa w Polsce tuż po II wojnie światowej była poważnie uszkodzona, brakowało parowozów i taboru wagonowego. Rada Polonii Amerykańskiej uzyskała prawo bezpłatnego przewozu kolejowego swoich towarów, jednak tylko w przypadku dłuższych tras transportowych. Do bliżej położonych punktów dary dowożono ciężarówkami uzyskanymi z przydziału UNRRA (początkowo było ich 30, lecz ich liczba z biegiem czasu wzrosła do 48), które zostały wypożyczone Caritasowi. Na samochodach widniał napis: „Rada Polonii Amerykańskiej - American Relief for Poland" oraz była namalowana flaga amerykańska.

Poza Caritasem rozdawaniem darów Rady Polonii Amerykańskiej na terenie Polski zajmowały się również inne polskie organizacje dobroczynne, m.in.: Polski Czerwony Krzyż, Centralny Komitet Opieki Społecznej, Komitet Dobroczynności Polskiej YMCA, Stowarzyszenie Weteranów Inwalidów, Chłopskie Towarzystwo Przyjaciół Dzieci, Robotnik - Przyjaciel Dzieci, Polski Kościół Narodowy, Polscy Metodyści. Choć rozdział darów odbywał się za pośrednictwem wymienionych wyżej organizacji, zgodnie z umową zawartą między nimi a Radą Polonii Amerykańskiej, każdy obdarowany wiedział, skąd pochodzą dary.

Dary rozdawane przez Radę Polonii Amerykańskiej w Polsce tuż po II wojnie światowej to głównie żywność i lekarstwa, a także sprzęt medyczny dla polskich szpitali. Rada uczestniczyła też w poszukiwaniach osób zaginionych w czasie wojny.

W związku ze zmianą nastawienia władz polskich do działalności Rady Polonii Amerykańskiej na terenie kraju (zaczęto uważać, że rada wykorzystuje swoje szerokie kontakty wśród społeczeństwa polskiego do celów wywiadowczych i rozsiewa w Polsce propagandę rządu londyńskiego) oraz upaństwowieniem Caritasu w 1950 roku jej delegatury w Polsce zostały zamknięte^[44]. Po zmianie sytuacji politycznej po 1956 roku rada podjęła starania o wznowienie działalności w Polsce i ponowne utworzenie swojej placówki. W tym celu w 1957 roku udała się do Polski Adela Łagodzińska, pełniąca wówczas funkcję sekretarza generalnego, i uzyskała zgodę na utworzenie przedstawicielstwa Rady Polonii Amerykańskiej w Warszawie. Jego biuro zorganizował w 1958 roku Adam Mioduski. Prace te kontynuował Stanisław Turkiewicz, który w imieniu zarządu prowadził z władzami komunistycznym rozmowy dotyczące akcji pomocowej w Polsce^[45]. Polegała ona głównie na dostarczaniu lekarstw i sprzętu medycznego do polskich szpitali i ośrodków zdrowia, gdyż tylko na taką działalność rady godziły się władze komunistyczne.

Od połowy lat 60. Rada Polonii Amerykańskiej powoli ograniczała swoją działalność. Nadal niosła pomoc Polsce, głównie w zakresie dostarczania leków i sprzętu do polskich szpitali. Nadal istniało przedstawicielstwo Rady Polonii Amerykańskiej w Warszawie, jednak jego działalność opierała się na programach pomocowych rządu Stanów Zjednoczonych, które, zgodnie z jego zaleceniami, docierały tylko na określony teren - było nim województwo białostockie jako jedno z najbardziej potrzebujących pomocy. Personel Biura Rady Polonii Amerykańskiej w Warszawie składał się z delegata Rady Polonii Amerykańskiej w Polsce oraz sekretarki. Rada Polonii Amerykańskiej reagowała też na doraźne potrzeby pomocowe w Polsce, jak np. pomoc powodzianom. Znacznym przedsięwzięciem, w jakie zaangażowała się Rada Polonii Amerykańskiej w Polsce, była budowa i wyposażenie Wytwórni Protez w Katowicach, która została otwarta 24 kwietnia 1968 roku.

W tych latach Rada Polonii Amerykańskiej na terenie Stanów Zjednoczonych również doświadczała trudności, głównie finansowych. Coraz trudniej było zachęcać amerykańską Polonię do wspierania działań rady. Wiele dystryktów przestawało działać. Poza trudnościami finansowymi decydował o tym również brak personelu i osób młodych chętnych do współpracy. Problemy te oraz ograniczanie działalności Rady Polonii Amerykańskiej, zarówno w Polsce, jak i na terenie Stanów Zjednoczonych, spowodowały, że ostatecznie w 1974 roku zakończyła ona swoją działalność, stwierdzając, że swoją funkcję już spełniła i dalsze jej funkcjonowanie nie jest potrzebne^[46].

Władze Rady Polonii Amerykańskiej bardzo dbały o spuściznę dokumentacyjną wytworzoną przez tę organizację i starały się ją zabezpieczyć w najlepszy możliwy sposób, aby pozostała świadectwem pomocy udzielanej Polakom przez Polonię amerykańską w czasie II wojny światowej oraz po jej zakończeniu. W tym celu podjęto decyzję o przekazaniu materiałów związanych z działalnością Rady Polonii Amerykańskiej do Muzeum Polskiego w Ameryce, które uznawane było za miejsce dające gwarancję odpowiedniego zabezpieczenia i przechowania tych dokumentów. Materiały archiwalne Rady Polonii Amerykańskiej przekazywano partiami. Większa partia akt trafiła do archiwum Muzeum Polskiego w Ameryce na początku lat 50. XX wieku. Korespondencja (niestety niekompletna) związana z tym przekazaniem znajduje się w aktach własnych Muzeum Polskiego w Ameryce^[47]. Pełniejsza dokumentacja zgromadzona została w teczce zespołu. Wynika z niej, iż pierwsze przekazanie akt Rady Polonii Amerykańskiej nastąpiło w 1952 roku, o czym świadczą numery korespondencji widniejące na spisach przekazanych wówczas materiałów Rady Polonii Amerykańskiej^[48]. Przekazanie kolejnej partii miało miejsce w 1954 roku, a sprawę przejęcia akt ze strony Muzeum Polskiego w Ameryce prowadził ówczesny kustosz muzeum Jerzy Walter. Z zachowanej korespondencji wynika, że akta rady przypłynęły do Chicago z Nowego Jorku w marcu 1954 roku. Przejęte w 1952 i w 1954 roku akta, które w większości znajdowały się w paczkach obłożonych szarym papierem i związanych sznurkiem lub oklejonych taśmą, umieszczono w jednej z sal na trzecim piętrze muzeum, zwanej odtąd przez kilkadziesiąt następnych lat Salą Rady Polonii Amerykańskiej. Materiały te dotyczyły działalności Rady Polonii Amerykańskiej od początku jej istnienia, jeszcze jako Polskiej Rady Międzyorganizacyjnej, do 1954 roku i liczyły blisko 50 m.b. akt. Ze względu na objętość muzeum musiało wygospodarować odpowiednie miejsce na przechowywanie takiej ilości dokumentacji. Jeszcze większy problem pojawił się wraz przejęciem kolejnej i zarazem ostatniej partii dokumentacji.

Rada Polonii Amerykańskiej ostatecznie zakończyła swoją działalność w 1974 roku, a fundusze, jakie pozostały na jej koncie, zostały przekazane Fundacji Charytatywnej Kongresu Polonii Amerykańskiej utworzonej w 1971 roku^[49]. Pozostała spuścizna aktowa Rady Polonii Amerykańskiej znalazła się wówczas w Muzeum Polskim w Ameryce, jednak dokładnej daty i szczegółów związanych z jej przekazaniem nie udało się ustalić w oparciu o zachowaną dokumentację związaną z nabytkami, nie zachowała się ona też w pamięci osób związanych z muzeum oraz Radą Polonii Amerykańskiej. Na szczęście zachowały się akta, które przez kilkadziesiąt lat znajdowały się w tzw. pokoju kostiumowym i były przechowywane w metalowych szufladach wraz z ogólnymi opisami ich zawartości, czyli w zasadzie w postaci, w jakiej powstały i były przechowywane jeszcze w Biurze Centrali Rady Polonii Amerykańskiej. W wyniku tego przejęcia akta rady stały się największym i jednym z ważniejszych zespołów przechowywanych w archiwum Muzeum Polskiego w Ameryce, czekającym jednocześnie na opracowanie i udostępnienie badaczom. Podjęcie prac związanych z opracowaniem tego zespołu było możliwe dzięki nawiązanej w 2000 roku współpracy Muzeum Polskiego w Ameryce z Archiwami Państwowymi. Wstępnego przeglądu akt dokonała pisząca te słowa w 2005 i 2006 roku. W następnych latach (2008, 2012, 2015-2019, 2022), podczas pobytów trwających ok. 2-3 miesiące opracowywałam poszczególne serie akt. Po opracowaniu zespół Rada Polonii Amerykańskiej liczy 7303 j.a. i mierzy 135,24 m.b. Tworzą go 4 serie akt: 1. Centrala Rady Polonii Amerykańskiej w Chicago licząca 5246 j.a. i 82,24 m.b; 2. Biura Rady Polonii Amerykańskiej na terenie Stanów Zjednoczonych licząca 978 j.a. i 7,23 m.b.; 3. Delegatury Rady Polonii Amerykańskiej w Europie Zachodniej licząca 336 j.a. i 29,86 m.b. oraz 4. Oddziały Rady Polonii Amerykańskiej w Polsce licząca 753 j.a. i 15,90 m.b. Serie dzielą się na podserie tematyczne lub związane ze strukturą organizacyjną występującą w danym okresie.

Serię Centrala Rady Polonii Amerykańskiej w Chicago tworzy spuścizna aktowa biura tej organizacji znajdującego się w Chicago, które było jednocześnie Centralą Rady Polonii Amerykańskiej. Akta podzielono na podserie odzwierciedlające grupy tematyczne związane z działalnością centrali lub wydziałów, które funkcjonowały w centrali. Podseria Polska Rada Międzyorganizacyjna zawiera statuty Polskiej Rady Międzyorganizacyjnej, protokoły z posiedzeń zarządu, materiały i protokoły zjazdów, sprawozdania sekretarza i skarbnika PRM, dokumenty dotyczące komisji i komitetów PRM, korespondencję z różnymi organizacjami polonijnymi i polskimi oraz ze Światowym Związkiem Polaków z Zagranicy.

Wśród akt organizacyjnych Rady Polonii Amerykańskiej znajdują się statuty oraz ich wersje robocze, protokoły oraz załączniki z posiedzeń Zarządu i Egzekutywy Rady Polonii Amerykańskiej, materiały dotyczące zjazdów w postaci korespondencji z biorącymi w nich udział organizacjami, informacji o zjazdach, zaproszeń na zjazdy, list uczestników oraz kart rejestracyjnych i mandatów zjazdowych, brudnopisów uchwał danego zjazdu, telegramów, listów gratulacyjnych i podziękowań nadesłanych do rady z okazji zjazdów, programów zjazdów oraz protokołów zjazdowych (w tym wydawane drukiem), rezolucji i przemówień zjazdowych, wycinków prasowych dotyczących zjazdów oraz biuletynów rady, a także fotografii przedstawiających obrady i ich uczestników.

Akta organizacyjne Zarządu Rady Polonii Amerykańskiej zawierają korespondencję związaną z przesyłaniem zawiadomień o posiedzeniach, protokołów z posiedzeń oraz materiałów na posiedzenia. Znaczną i niezmiernie ważną część materiałów organizacyjnych stanowią sprawozdania z działalności Rady Polonii Amerykańskiej, sygn. 122-154 (1938-1976). Znajdują się tu sprawozdania z różnych akcji i działań podejmowanych przez Radę Polonii Amerykańskiej, raporty komisji działających w obrębie rady, a także raporty jej zagranicznych delegatów. W podserii Materiały członków Zarządu Rady Polonii Amerykańskiej znajdują się jednostki aktowe w postaci oryginalnych teczek dotyczących poszczególnych członków zarządu oraz dyrektorów rady w układzie alfabetycznym (w tym prezesa Rady Polonii Amerykańskiej Franciszka X. Świetlika). Zawierają one głównie korespondencję i informacje o zebraniach i działalności rady przesyłane do danej osoby, czasem rozliczenia finansowe związane z zadaniami przez nią wykonywanymi oraz prowadzonymi programami. Niezmiernie ważną komórką organizacyjną rady był Sekretariat Rady Polonii Amerykańskiej. Zachowana dokumentacja dotycząca jego działalności to głównie korespondencja w sprawach bieżących i organizacyjnych, jak np. sprawozdania w sprawie znaczków pocztowych, wysłanych depesz czy wykazy korespondencji i dzienniki korespondencyjne Centrali RPA w Chicago, zaproszenia na posiedzenia i zebrania RPA, kopie telegramów wysłanych przez centralę w Chicago.

Znaczna część dokumentacji to korespondencja z różnymi organizacjami i osobami oraz z poszczególnymi okręgami Rady Polonii Amerykańskiej i komitetami pomocy ofiarom wojny w sprawach organizacyjnych, bieżącej działalności i współpracy. Znajdują się ty również wycinki prasowe dotyczące działalności Rady Polonii Amerykańskiej sporządzone w języku polskim oraz komunikaty dla prasy związane jej z pracami. Zaznaczą część materiałów sekretariatu stanowi korespondencja z ważnymi postaciami ówczesnego życia społeczno-politycznego w różnych częściach świata, w tym Ignacym Janem Paderewskim, gen. Władysławem Andersem, kardynałem Adamem Sapiehą czy prymasem Stefanem Wyszyńskim. Znacząca jest także korespondencja dotycząca współpracy Rady Polonii Amerykańskiej z rządem Rzeczypospolitej Polskiej na uchodźstwie, ambasadami oraz organizacjami polskimi na obczyźnie, w tym z Władysławem Raczkiewiczem, prezydentem RP w Londynie, Augustem Zaleskim, prezydentem RP w Londynie, Tomaszem Arciszewskim, premierem rządu RP w Londynie, gen. Władysławem Sikorskim, premierem rządu RP w Londynie, Marianem Saydą i gen. Marianem Kukielem oraz z Ambasadą Polską w Nowym Jorku, Ambasadą Polską w Waszyngtonie, Konsulatem Polskim w Chicago, Konsulatem Rzeczypospolitej Polskiej w Detroit, Konsulatem Rzeczypospolitej Polskiej w San Francisco, Konsulatem Honorowym w Los Angeles oraz z Konsulatem Rzeczypospolitej Polskiej w Nowym Jorku.

Na szczególną uwagę zasługują materiały związane ze współpracą Rady Polonii Amerykańskiej z rządem Stanów Zjednoczonych oraz Białym Domem pochodzące lat 1940-1972. Poza korespondencją Rady Polonii Amerykańskiej z Białym Domem w Waszyngtonie i poszczególnymi przedstawicielami władz amerykańskiego rządu znajdują się tu również ich druki i materiały nadesłane do rady. Korespondencja Rady Polonii Amerykańskiej z Białym Domem w Waszyngtonie pochodzi z lat 1940-1969, a na uwagę zasługuje telegram prezesa Rady Polonii Amerykańskiej Franciszka X. Świetlika do wiceprezydenta Stanów Zjednoczonych Richarda Nixona dotyczący jego oficjalnej wizyty w Polsce w dniach 2-5 sierpnia 1959 roku jako pierwszego urzędującego wiceprezydenta Stanów Zjednoczonych. Zachowane materiały dotyczą korespondencji z Senatem Stanów Zjednoczonych i różnymi komisjami przy nim funkcjonującymi, Kongresem Stanów Zjednoczonych oraz różnymi departamentami rządu federalnego.

Znaczna część dokumentacji Centrali Rady Polonii Amerykańskiej dotyczy jej współpracy z dystryktami na terenie Stanów Zjednoczonych i pochodzi z lat 1939-1975. Akta dotyczące tego zagadnienia są ułożone według numerów dystryktów od nr 1 do nr 38. Materiały w obrębie poszczególnych jednostek aktowych sporządzone w języku polski i angielskim to przede wszystkim korespondencja z radą i osobami indywidualnymi w prawie paczek i pomocy, protokoły z posiedzeń, sprawozdania z działalności, wykazy ofiarodawców, sprawozdania finansowe z pozyskanych funduszy, przekazy bankowe i potwierdzenia wpłat, wycinki prasowe, podania indywidualne z prośbą o pomoc, materiały nadsyłane przez centralę, podziękowania rady za nadesłane dary i złożone składki. Nieliczne jednostki posiadają fotografie dokumentujące prace dystryktów czy poszczególnych komitetów pomocowych. Na podstawie akt znajdujących się w tej podserii można prześledzić działalność, efekty prac oraz losy poszczególnych dystryktów rady. Można też poznać problemy, z jakimi borykały się poszczególne okręgi, co miało wpływ na ich działalność.

W serii tej znajduje się także korespondencja Centrali Rady Polonii Amerykańskiej z Delegaturą Rady Polonii Amerykańskiej w Lizbonie z lat 1941-1945, uporządkowana w układzie rzeczowo-chronologicznym, dotycząca działalności delegatury w Lizbonie. Dokumentacja sporządzona została w językach polskim, angielskim, hiszpańskim, portugalskim, niemieckim i francuskim, jest niezwykle bogata i odzwierciedla każdy aspekt działalności delegatury w Lizbonie. Znajdują się tu sprawozdania opisowe i finansowe Floriana Piskorskiego z działań delegatury oraz opisy szczegółowych zasad jej działania i sposobu prowadzenia kartotek osób, którym udzielana była pomoc, znajdziemy tu także listy osób poszukiwanych. Oddzielne jednostki dotyczą wysyłania paczek do Polski i Polaków rozsianych na terenie Europy oraz tzw. Morale Packages, które zawierały głównie produkty żywnościowe i drobne przedmioty i pomagały podtrzymać na duchu obdarowanych, co wzmacniało ich odporność psychiczną i stanowiło cenne wsparcie. Obszerna jest też korespondencja z osobami indywidualnymi z terenu Stanów Zjednoczonych, które za pośrednictwem delegatury w Lizbonie oferowały pomoc materialną Polakom w Europie. Szczególne miejsce zajmuje tu dokumentacja dotycząca pomocy i wysyłania paczek do obozów jenieckich i koncentracyjnych, zawierająca korespondencję z polskimi mężami zaufania w niemieckich obozach jenieckich, wykazy polskich księży rzymsko-katolickich przebywających w hitlerowskich obozach koncentracyjnych, w tym w Dachau, wykazy ilościowe polskich jeńców w stalagach oraz wykazy przesłanych dla nich darów, w tym za pośrednictwem Międzynarodowego Czerwonego Krzyża. Delegatura w Lizbonie zajmowała się również niesieniem pomocy więźniom osadzonym w obozie koncentracyjnym Miranda del Ebro w Hiszpanii, a zachowana dokumentacja zawiera m.in. wykaz internowanych zwolnionych z tego obozu. Prowadzone przez delegaturę w Lizbonie działania są udokumentowane fotografiami, które również znajdują się w zachowanej dokumentacji, podobnie jak i liczne wycinki prasowe. Ważną dziedziną działalności delegatury w Lizbonie było udzielanie pomocy uchodźcom i internowanym. W aktach znajdują się wykazy jeńców polskich w różnych krajach, w tym Polaków zesłanych do Rosji Sowieckiej, oraz spis miejscowości w ZSRR, w których przebywają zesłani Polacy. Z delegatury w Lizbonie do Centrali Rady Polonii Amerykańskiej w Chicago były także przekazywane listy z podziękowaniami za przesłane paczki od osób indywidualnych, zachowane w układzie alfabetycznym, głównie jako materiał dla prasy ilustrujący działalność rady.

Dokumentacja dotycząca współpracy Centrali Rady Polonii Amerykańskiej w Chicago z delegaturami w Europie Zachodniej pochodzi z lat 1941-1958. Jest to głównie korespondencja i dokumentacja organizacyjna związana z tworzeniem przez Radę Polonii Amerykańskiej delegatur w Europie Zachodniej po zakończeniu II wojny światowej. Znaczną część dokumentacji stanowią także sprawozdania z działalności poszczególnych delegatur nadsyłane do centrali. Szczególne znaczenie ma tu sprawozdanie delegata Rady Polonii Amerykańskiej w Europie z 1958 roku związane z likwidacją tej delegatury, a także korespondencja dotycząca likwidacji delegatur Rady Polonii Amerykańskiej w Europie Zachodniej, wycinki prasowe związane z tym faktem oraz komunikat pożegnalny Floriana Piskorskiego.

Istotna jest również dokumentacja dotycząca współpracy Centrali Rady Polonii Amerykańskiej z delegaturami w Polsce z lat 1946-1975. Są to przede wszystkim akta związane z organizacją oddziałów i rejonów RPA w Polsce po II wojnie światowej, sprawozdania i raporty z realizacji poszczególnych zadań oraz informacje o przeprowadzonych działaniach i ich efektach, spisy pokwitowań i podziękowań otrzymanych przez Delegaturę RPA w Polsce za dostarczone dary, wykazy instytucji, zakładów, komitetów i placówek opiekuńczych, które otrzymały dary, wykazy samochodów posiadanych w Polsce. Są to głównie akta luźne w teczkach, często z nadanym tytułem, sporządzone w języku polskim i angielskim.

Centrala Rady Polonii Amerykańskiej przez cały okres swej działalności prowadziła ponadto współpracę z organizacjami i stowarzyszeniami amerykańskimi i polonijnymi na terenie Stanów Zjednoczonych. Nie zawsze jednak tę współpracę udało się nawiązać, dlatego bardzo często jednostki dotyczące danej organizacji zawierają jedynie informacje o niej, druki, foldery informacyjne, bądź periodyki przez nią wydawane. W niektórych jednostkach, głównie w przypadku organizacji polonijnych, znajduje się również korespondencja dotycząca współpracy z Radą Polonii Amerykańskiej i bardziej szczegółowej informacje o tej współpracy. Organizacje i stowarzyszenia ujęte są w układzie alfabetycznym, zgodnie z ich nazwami anglojęzycznymi. Warto wśród nich wymienić Advisory Committee on Voluntary Foreign Aid, American Council of Voluntary Agencies for Foreign Service, American Overseas Aid, Community and War Chest, President's War Relief Control Board, National War Fund, United Nations Relief and Rehabilitation (UNRRA), International Refugees Organization, Polish YMCA, Czerwony Krzyż.

Znaczna część dokumentacji Centrali Rady Polonii Amerykańskiej dotyczy akcji pomocowej prowadzonej tuż po II wojnie światowej w Polsce, tj. w latach 1946-1950. Jest to bogata dokumentacja związania z niesieniem bezpośredniej pomocy Polakom w kraju tuż po zakończeniu II wojny światowej, kiedy rada utworzyła swoje przedstawicielstwa w Polsce. Okres ten trwał do 1950 roku, tj. do czasu cofnięcia przez władze polskie zgody na prowadzenie przez radę placówki w Polsce. Dokumentacja zawiera wykazy i kwestionariusze dotyczące dzieci, którym Rada Polonii Amerykańskiej udzieliła pomocy za pośrednictwem Caritasu w powiecie dębickim (województwo rzeszowskie). Jednostki są ułożone alfabetycznie według nazwy miejscowości, następnie podano nazwę gminy, powiatu i województwa. W obrębie każdej jednostki aktowej dokumenty dotyczące dzieci uporządkowano alfabetycznie, według wykazu znajdującego się na początku. Kwestionariusz dotyczący dziecka zawiera informacje o dziecku i jego rodzinie, fotografię oraz informacje o jego potrzebach w zakresie pomocy (sygn. 1-66). Podobna dokumentacja dotyczy pomocy udzielonej szkołom z powiatu dębickie- go (województwo rzeszowskie). W jednostkach znajdują się wykazy i kwestionariusze dla uczniów i nauczycieli z danej szkoły, ułożone alfabetycznie zgodnie z nazwą miejscowości. Kwestionariusze zawierają informacje o danym uczniu i jego rodzinie, mają dołączoną fotografię ucznia i opis jego potrzeb, a w obrębie jednostki są ułożone zgodnie z wykazem znajdującym się na pierwszej stronie. Podobne kwestionariusze zostały sporządzone również dla nauczycieli, ale ich liczba jest niewielka. Dokumentacja taka dotyczy również dzieci pozaszkolnych.

Wśród zachowanych materiałów znajdują się także pokwitowania i podziękowania za dary otrzymane od Rady Polonii Amerykańskiej za pośrednictwem Caritasu, inspektoratów szkolnych, zakładów naukowych i instytucji społecznych z terenu poszczególnych województw, z podziałem na rejony ustalone przez Radę Polonii Amerykańskiej w związku z organizacją jej działalności w Polsce. Materiały znajdujące się w tej podserii zawierają także informacje dotyczące rozdziału darów, wykazy imienne obdarowanych oraz pokwitowania odbioru darów przekazanych za pośrednictwem Caritasu poszczególnych diecezji. Znaczną część dokumentacji stanowią również kierowane do Rady Polonii Amerykańskiej podziękowania indywidualne oraz od instytucji opiekuńczych z różnych części Polski za otrzymane dary. Dołączone są do nich niekiedy fotografie przedstawiające obdarowanych wraz z darami. Zachowana dokumentacja zawiera też podania osób indywidualnych o pomoc materialną z różnych miejscowości z Polski, przesłane do Centrali Rady Polonii Amerykańskiej w Chicago, ułożone alfabetycznie według nazwiska proszącego o wsparcie, oraz listy w sprawie nadesłanych z Polski próśb o pomoc, otrzymane przez Centralę Rady Polonii Amerykańskiej w Chicago od Floriana Piskorskiego, delegata RPA w Europie, ułożone w porządku numerycznym zgodnie z kartoteką. Znaczną grupę akt tworzą także dokumenty dotyczące poszukiwania krewnych, rodzin i innych osób. Sporządzano dla nich ułatwiające wyszukiwanie indeksy.

W aktach centrali zachowała się także dokumentacja dotycząca programów pomocowych dla Polski po wznowieniu działalności Rady Polonii Amerykańskiej w kraju nad Wisłą w 1958 roku. Dotyczy ona różnych programów, głównie żywnościowych, związanych z niesieniem pomocy Polsce. Były one opracowywane na dany rok i odnosiły się do różnych rodzajów żywności, np. w zakresie dostarczania masła, mleka, oleju, mąki, sera, fasoli, kaszy kukurydzianej, owsa itp. Akta te składają się z korespondencji, informacji o dostarczeniu darów oraz dokumentacji związanej z ich transportem. Znaczną część pomocy stanowiły dary medyczne. Dokumentacja zawiera korespondencję Rady Polonii Amerykańskiej z Ministerstwem Zdrowia i Opieki Społecznej w Warszawie dotyczącą darów w postaci sprzętu i środków medycznych dla Polski, a także konkretnej pomocy dla określonych szpitali i instytucji medycznych. Rada Polonii Amerykańskiej dostarczała sprzęt medyczny, kule, protezy i materiały ortopedyczne. Niektóre dokumenty ilustrowane są fotografiami darów w miejscu docelowym. Rada Polonii Amerykańskiej doposażała również Wytwórnię Protez w Katowicach i wspomagała ją finansowo. W zachowanej dokumentacji znalazł się także plan sytuacyjny i fotografie placówki z lat 1964-1967.

Zachowana dokumentacja Centrali Rady Polonii Amerykańskiej dotyczy także programów pomocowych prowadzonych w latach 1940-1972 w różnych krajach poza Polską. Zawiera ona korespondencję (w tym z miejscowymi władzami w danym kraju), szczegółowy program danego projektu, raporty finansowe i sprawozdania z realizacji projektów. Często uzupełniona jest wycinkami prasowymi, periodykami i drukami dotyczącymi danej akcji. Znajdują się w niej również podania Polaków przebywających w tych krajach z prośbą o pomoc i korespondencja związana z udzielaniem jej przez Radę Polonii Amerykańskiej. Materiały znajdujące się w tej grupie akt dotyczą programów pomocowych prowadzonych w Australii, Belgii, Chile, Chinach, Czechosłowacji, Danii, na Dominikanie, w Egipcie, we Francji, w Gujanie, Grecji, Hiszpanii, Indiach, Iranie, Irlandii, Izraelu, Japonii, Jugosławii, Kenii, Kolumbii, na Kubie, w Libanie, na Litwie, w Meksyku, Monako, Niemczech, Palestynie, Portugalii, Rodezji, Rosji, Rumunii, Szwecji, Szwajcarii, Turcji, Urugwaju, Wenezueli, na Węgrzech, we Włoszech i w państwach Afryki Wschodniej.

Zwartą grupę akt stanowi dokumentacja związana z transportami darów rozsyłanych przez Radę Polonii Amerykańskiej w postaci list wysyłkowych do miejsc, w których przebywali Polacy, oraz do Polski. W dokumentacji związanej z danym transportem znajduje się informacja o numerze transportu, nazwie statku transportującego dary, szczegółowej zawartości transportu, miejscu docelowym oraz dacie dotarcia transportu. Transporty były wysyłane do Nairobi, Londynu, Palestyny, Meksyku, Lizbony, Genewy, Nowej Zelandii, Egiptu, Francji, Holandii, Belgii, Włoch, Szkocji, Południowej Afryki i Polski.

W spuściźnie dokumentacyjnej Centrali Rady Polonii Amerykańskiej znajdują się także dokumenty dotyczące gwarancji emigracyjnych dla przesiedleńców ubiegających się o przyjazd do Stanów Zjednoczonych. Otrzymanie takich gwarancji było jednym z warunków wjazdu wychodźców do Stanów Zjednoczonych i z tego powodu Rada Polonii Amerykańskiej prowadziła usilne starania wśród osób prywatnych i instytucji o zapewnienie ich dipisom. W tej grupie akt znajdują się korespondencja, podania indywidualne o zamieszkanie i pracę w Stanach Zjednoczonych oraz uzyskane gwarancje emigracyjne. Jednostki mają układ alfabetyczny według nazwisk osób ubiegających się o gwarancje emigracyjne. Materiałami zawiązanymi z tą kwestią są również tworzone przez radę kartoteki przesiedleńców. Jest ich kilka i każda z nich zawiera nieco inne informacje o przesiedlonych. Kartoteka DP (displaced persons) ułożona alfabetycznie zawiera dane osobowe przesiedleńców, informacje o tym, kiedy przybyli do Stanów Zjednoczonych, czym się zajmują, gdzie mieszkają, kto ich sponsorował. Kolejna kartoteka zawiera kwestionariusze osobowe dipisów w układzie alfabetycznym z ich danymi osobowymi oraz informacjami o ich losach. Kolejna to kartoteka sponsorów dla DP w układzie alfabetycznym według ich nazwisk, wraz z informacją o tym, kogo, kiedy i gdzie sponsorowali. Sporządzona również została kartoteka DP w układzie alfabetycznym sponsorowanych przez osoby z USA, wraz z podaniem danych osobowych sponsora i sponsorowanego.

Uzupełnieniem spuścizny dokumentacyjnej Centrali RPA są raporty rewizora księgowego z lat 1939-1975. Zawierają one dokonane przez niego rewizje ksiąg finansowych, raporty finansowe dotyczące działalności Rady Polonii Amerykańskiej oraz wyciągi bankowe i rozliczenia finansowe. Wśród akt znajdują się ponadto czeki i księgi finansowe dotyczące wpłat na cele Rady Polonii Amerykańskiej z lat 1939-1972, które dostarczają informacji o rejestracji wpłat na fundusz pomocowy Rady Polonii Amerykańskiej, dokonanych przez organizacje i komitety pomocowe. Zostały one ułożone w kolejności alfabetycznej według nazwy miejscowości.

Bardzo ważną rolę w działalności Rady Polonii Amerykańskiej odgrywał Dział Prasy i Publikacji. RPA przykładała dużą wagę do popularyzowania swojej działalności w każdy możliwy sposób, co w przekonaniu Zarządu Rady dawało gwarancję dotarcia do szerokiego grona odbiorców mogących wspomóc jej działania. Dbała także o dokumentowanie swojej działalności, by pozostawić po sobie ślad dla potomnych. Bardzo poważnie traktowała w związku z tym kwestie związane z publikacjami, prasą i promocją. Początkowo sprawy te leżały w gestii sekretarza wykonawczego, jednak bardzo szybko okazało się, że czynności związane z prowadzeniem biura nie pozwalają mu wydajnie zajmować się popularyzacją i propagowaniem działalności rady. Powstał zatem Dział Prasy i Publikacji, który w różnych okresach skupiał różną liczbę osób, a jego nazwa również zmieniała się na przestrzeni lat. Spuścizna aktowa działu to materiały warsztatowe dotyczące tworzenia komunikatów prasowych Rady Polonii Amerykańskiej, artykułów i tekstów wykorzystywanych w jej oficjalnych publikacjach oraz innych materiałów informacyjnych w postaci rękopisów, brudnopisów, tekstów korektorskich. Gromadzono wycinki prasowe dotyczące działalności RPA, zarówno z prasy polonijnej, amerykańskiej, jak i polskiej w okresie funkcjonowania rejonowych oddziałów w Polsce. Znajduje się tu także dokumentacja finansowa związana z wydawaniem publikacji drukiem oraz wykonywaniem plakatów propagandowych.

Od początku funkcjonowania Rady Polonii Amerykańskiej wydawano Biuletyny Prasowe Rady Polonii Amerykańskiej, w których informowano o jej aktualnej sytuacji i działaniach i które stanowią jedno z podstawowych źródeł do poznania dziejów tej organizacji. Biuletyny pochodzą z lat 1938-1970.

Efektem pracy działu były także publikacje o różnym przeznaczeniu - drobne druki informacyjne, plakaty i afisze, miesięcznik wydawany przez RPA, a także większe publikacje o charakterze sprawozdawczym podsumowujące określony okres działania rady bądź jakąś dziedzinę jej pracy.

W działaniach popularyzacyjnych wykorzystywano oczywiście fotografie. Były one zamieszczane przede wszystkim w publikacjach. Znajdują się wśród nich m.in. fotografie przedstawiające Biuro Rady Polonii Amerykańskiej w Chicago, składnice w Lizbonie, Chicago i Nowym Jorku, pakowanie paczek i posiedzenia plenarne RPA, biuro i pracowników oraz ilustrujące działalność Biura Polskiego Komitetu Emigracyjnego w Nowym Jorku. Zachowały się także matryce wydawnicze oraz negatywy na szkle. Uzupełnieniem tych materiałów są filmy, m.in. The White Eagle, Diary of a Polish Airman, Budujemy Warszawę, Swastyka i szubienica oraz film nagrany podczas misji Rady Polonii Amerykańskiej w Polsce w 1945 roku.

Seria Biura Rady Polonii Amerykańskiej w Stanach Zjednoczonych liczy 968 j.a. i 7,24 m.b. akt. Składa się na nią spuścizna aktowa biur organizacji znajdujących się na terenie Stanów Zjednoczonych. Akta podzielono na podserie zgodnie z ich twórcą, tj. akta wytworzone przez Biuro Rady Polonii Amerykańskiej w Nowym Jorku (z lat 1943-1965), Komisję Zakupów i składnicę Rady Polonii Amerykańskiej w Nowym Jorku (z lat 1943-1962), Komitet Imigracyjny Rady Polonii Amerykańskiej w Nowym Jorku (z lat 1947-1958) oraz Biuro Rady Polonii Amerykańskiej w Bostonie (z lat 1948-1952). Większość akt ma postać luzów, nieliczne są poszytami. Język dokumentów to angielski i polski, a zachowana dokumentacja dotyczy działalności poszczególnych biur oraz ich współpracy z Centralą Rady Polonii Amerykańskiej w Chicago.

Kolejną serię zespołu stanowią materiały Delegatury Rady Polonii Amerykańskiej w Europie Zachodniej. Liczy ona 336 j.a. i 29,87 m.b., a składa się na nią spuścizna aktowa delegatur Rady Polonii Amerykańskiej znajdujących się w Europie Zachodniej. Akta podzielono na podserie zgodnie z ich twórcą.

Akta wytworzone przez Delegaturę Rady Polonii Amerykańskiej w Lizbonie pochodzą z lat 1941-1946. Są to przede wszystkim wykazy osób, które otrzymały pomoc od Delegatury Rady Polonii Amerykańskiej w Lizbonie, zachowane w oryginalnej postaci, w jakiej zostały wytworzone przez pracowników delegatury, i w opakowaniach (poszytach w kolorze ciemnozielonym bądź czerwonym oprawnych w skórę z opisami na grzbietach), jakie wówczas stosowano. Akta sporządzono w językach polskim, angielskim, portugalskim, hiszpańskim i niemieckim. Wśród zachowanych materiałów znajdują się ponadto wykazy z kartoteki ogólnej (zgodnie z numerami kartoteki) odbiorców paczek żywnościowych będących darem Rady Polonii Amerykańskiej dla przebywających w Polsce, Rumunii, Włoszech, na Węgrzech, w Anglii, Francji, USA, Chile i obozach jenieckich na terenie Niemiec, w oflagach: II C, II D, IV D, VI B, X C i stalagach: IV A, IV B, V B, VIA, VI C, XI A, XI B, XII D i 344 z lat 1942-1944. Akta zawierają także korespondencję z mężami zaufania oflagów: II C, II D, II E, IV C, IV D, VI A, VI B, VII A, X C oraz stalagów: I A, II A, II D, IV A, IV B, IV C, IV D, IV G, V B, V C, VI B, VI C, VI D, VI F, VI G, VI J, VII A, VIII B, X C, XI A, XI B, XII A, XII D, XII F, XIII C, XVII A, XVII B, XX A, XXI A, XXII A i 344, wykazy jeńców tych oflagów i stalagów oraz dane ich rodzin, do których były wysyłane paczki. Listy osób indywidualnych skierowane do delegata RPA w Lizbonie Floriana Piskorskiego, zawierające prośby o pomoc i podziękowania za jej udzielenie, ułożone w układzie chronologiczno-alfabetycznym latami, a następnie według nazwisk obdarowanych, pochodzą z lat 1942-1945. Uzupełnieniem tych materiałów jest dokumentacja finansowa związana z działalnością delegatury w Lizbonie w postaci wpływów kasowych i rozchodów oraz rozliczeń bankowych z lat 1942-1946.

Delegatura Rady Polonii Amerykańskiej w Genewie pełniła funkcję centrali na Europę Zachodnią, stąd znaczna część jej zachowanej dokumentacji aktowej to korespondencja dotycząca spraw organizacyjnych i bieżących prowadzona z Centralą Rady Polonii Amerykańskiej w Chicago, delegaturami w Europie, polskimi organizacjami na terenie Francji i Niemiec, Austrii, Włoch i Szwajcarii, z instytucjami europejskimi oraz organizacjami międzynarodowymi, z którymi rada współpracowała. Korespondencja ta pochodzi z lat 1945-1958. Dokumentacją niezwykle istotną związaną z działalnością delegatury jest też sprawozdanie likwidacyjne delegata na Europę z działalności Rady Polonii Amerykańskiej za okres 1941-1958, sporządzone przez Floriana Piskorskiego w 1958 roku, omawiające całokształt działalności delegatury przez cały okres jej funkcjonowania oraz szczegółowo omawiające proces zamykania nie tylko delegatury w Genewie, ale i pozostałych delegatur w Europie Zachodniej.

Odrębną grupę akt stanowi dokumentacja dotycząca pomocy udzielanej polskim uchodźcom. Zawiera ona wykazy przesiedleńców oraz dokumenty odnoszące się do ich wyjazdów do Stanów Zjednoczonych, organizowanych po- przez Delegaturę Rady Polonii Amerykańskiej w Genewie, uporządkowane alfabetycznie według nazwisk przesiedleńców. Księgi finansowe Delegatury Rady Polonii Amerykańskiej w Genewie, raporty miesięczne i sprawozdania finansowe pochodzą z lat 1945-1958. Komunikaty i biuletyny prasowe wydawane przez Delegaturę Rady Polonii Amerykańskiej w Genewie oraz wycinki prasowe do- tyczące działalności tej Delegatury pochodzą z lat 1948-1957.

Delegatura Rady Polonii Amerykańskiej w Austrii funkcjonowała w latach 1949-1957. Zachowana dokumentacja dzieli się na dwie zasadnicze części. Pierwszą jest korespondencja Delegatury Rady Polonii Amerykańskiej w Austrii z siedzibą w Salzburgu z lat 1951-1957 z Delegaturą Rady Polonii Amerykańskiej w Genewie oraz organizacjami pomocowymi w Europie Zachodniej w sprawie rozdziału darów Rady Polonii Amerykańskiej oraz związana z migracją Polaków do Anglii, Francji, Holandii i Szwecji. Zdecydowana większość akt to mające różną postać materiały związane z pomocą udzielaną ludności polskiej na terenie Austrii. Są to wykazy rozdanych przez delegaturę w Austrii darów rzeczowych i informacje o przekazywaniu darów oraz podania indywidualne kierowane do Delegatury RPA w Austrii w Salzburgu z prośbą o umożliwienie emigracji do Stanów Zjednoczonych uporządkowane alfabetycznie. Najliczniejsze są ewidencyjne arkusze osób indywidualnych w układzie alfabetycznym z lat 1951-1957 oraz kartoteki w układzie alfabetycznym związane z udzielaniem pomocy osobom indywidualnym, w tym kartoteka spraw zamkniętych, spraw otwartych, kartoteka osób, które po wojnie zdecydowały się pozostać w Austrii, tych, które wyjechały z Austrii, tych, których adres jest nieznany oraz którym Delegatura RPA w Austrii udzielała pomocy, wraz z informacją o przeszłości i obecnych losach tych osób.

Dokumentacja dotycząca działalności Delegatury Rady Polonii Amerykańskiej w Niemczech pochodzi z lat 1948-1958. Stanowią ją rozliczenia i sprawozdania finansowe oraz potwierdzenia i zestawienia dostaw darów do obozów przesiedleńczych na terenie strefy amerykańskiej, francuskiej i brytyjskiej okupowanych Niemiec w latach 1949-1952.

Spuścizna aktowa Delegatury Rady Polonii Amerykańskiej w Paryżu pochodzi z lat 1945-1957 i są to przede wszystkim materiały związane z udzielaniem pomocy osobom indywidualnym - pokwitowania i wykazy darów otrzymanych od Rady Polonii Amerykańskiej Delegatury we Francji przez osoby indywidualne w latach 1945-1948, prośby i podania o dary skierowane do delegatury we Francji przez osoby indywidualne, ułożone chronologicznie latami, a w obrębie danego roku alfabetycznie według nazwisk osób zgłaszających się o pomoc w latach 1946-1949, potwierdzenia odbioru paczek skierowanych do obozów z polskimi uchodźcami, szpitali i studentów polskich na uniwersytetach na terenie Francji i Luksemburga z lat 1945-1946, potwierdzenia otrzymania paczek odzieżowych, żywnościowych oraz z tytoniem przekazanych przez delegaturę we Francji do obozów dla polskich przesiedleńców w amerykańskiej, francuskiej i brytyjskiej strefie okupacyjnej Niemiec: Meppen, Neustadt, Iserlohue, Hamburg, Westfalia, Lage, Monachium, Karlsnike, Hanau, Ludwigsburg w latach 1945- 1948, wykazy przesiedleńców z lat 1956-1957 oraz dokumentacja dotycząca ich emigracji do Stanów Zjednoczonych w układzie alfabetycznym. Uzupełnieniem tych materiałów są raporty finansowe dotyczące paczek przekazanych przez delegaturę we Francji za lata 1947-1948 oraz dokumentacja finansowa związana z jej działalnością w latach 1945-1958.

Bardzo skromna jest spuścizna aktowa Delegatury Rady Polonii Amerykańskiej we Włoszech - są to tylko sprawozdania finansowe za lata 1956-1958.

Ostatnią serię w zespole tworzą akta biur Rady Polonii Amerykańskiej w Polsce. Seria ta liczy 753 j.a. i 15,90 m.b. i znajdują się w niej akta delegatur utworzonych w Polsce po II wojnie światowej zgodnie z podziałem na rejony, jakiego dokonano na I Zjeździe Delegatów Rady w dniach 28 i 29 sierpnia 1946 roku w Sopocie^[50], tj. Centrala Rady Polonii Amerykańskiej w Warszawie, Biuro Rady Polonii Amerykańskiej w Gdyni, Biuro Rady Polonii Amerykańskiej w Krakowie oraz Biuro Rady Polonii Amerykańskiej w Poznaniu. Większość akt tworzących podserie ma postać luzów umieszczonych w oryginalnych teczkach, nie zawsze opisanych, niewielka część (dotycząca przede wszystkim spraw finansowych) ma postać poszytów.

Materiały Centrali Rady Polonii Amerykańskiej w Warszawie pochodzą z lat 1946-1951, dotyczą spraw organizacyjnych i bieżącej działalności delegatur Rady Polonii Amerykańskiej w Polsce. Mają one postać protokołów z posiedzeń dyrektorów rejonowych Rady Polonii Amerykańskiej w Polsce, raportów dziennych dyrektorów rejonowych oraz pism okólnych Centrali Rady Polonii Amerykańskiej w Warszawie do dyrektorów rejonowych i korespondencji Centrali Rady Polonii Amerykańskiej w Warszawie z dyrektorami rejonowymi. Znaczna grupa dokumentacji to korespondencja Biura Rady Polonii Amerykańskiej w Warszawie z Centralą Rady Polonii Amerykańskiej w Chicago oraz z poszczególnymi członkami Zarządu Rady z podziałem na osoby, z okręgami RPA w Stanach Zjednoczonych, organizacjami polonijnymi na terenie Stanów Zjednoczonych, delegaturami w Europie Zachodniej, instytucjami pomocowymi, w tym UNRRA, ze Światową Organizacją Zdrowia, Polską YMCA, z Ambasadą Stanów Zjednoczonych i Ambasadą Wielkiej Brytanii w Warszawie, Konsulatem Generalnym RP w Chicago oraz w Nowym Jorku. Korespondencja była także prowadzona z instytucjami oraz urzędami polskimi w sprawie rozdawnictwa darów, ze związkami wyznaniowymi, seminariami duchownymi, szpitalami, sanatoriami, uczelniami, szkołami, inspektoratami szkolnymi i kuratoriami oświaty, przedszkolami, państwowymi urzędami repatriacyjnymi, urzędami wojewódzkimi, muzeami, urzędami pocztowymi, Głównym Urzędem Statystycznym, spółdzielniami, organizacjami opiekuńczymi, komitetami opieki społecznej, z Polskim Czerwonym Krzyżem oraz z diecezjalnymi oddziałami Caritasu. Zwiera ona wykazy transportów, podziękowania i pokwitowania za otrzymane dary. Liczną grupę akt stanowią materiały związane z rozdzielaniem darów przez polskie placówki Rady Polonii Amerykańskiej. Znajduje się wśród nich kartoteka alfabetyczna ze szczegółowymi wykazami skrzyń z darami, kartoteka z wykazami pomocy udzielonej przez poszczególne diecezjalne oddziały Caritasu, zestawienia towarów i rozdzielniki artykułów Biura Rady Polonii Amerykańskiej w Warszawie, pokwitowania indywidualne za dary otrzymane z Biura Centrali Rady Polonii Amerykańskiej w Chicago, kwitariusze przychodowe magazynów za dary i towary, wykazy darów Rady Polonii Amerykańskiej, pokwitowania i podziękowania zbiorowe oraz od osób indywidualnych i organizacji.

Podania indywidualne o pomoc złożone bezpośrednio w Centrali Rady Polonii Amerykańskiej w Warszawie oraz korespondencja Centrali Rady Polonii Amerykańskiej w Warszawie z osobami indywidualnymi i instytucjami w sprawie przesyłania darów, kwestionariusze i korespondencja związana z darami dla różnych zakładów i ośrodków opiekuńczych to kolejna grupa akt. Reprezentowana jest również dokumentacja fotograficzna. Są to albumy z fotografiami i specjalnymi podziękowaniami za dary Rady Polonii Amerykańskiej z różnych zakładów i szkół, a także fotografie przedstawiające pracę Rady Polonii Amerykańskiej, w tym składnicę darów Rady Polonii Amerykańskiej w porcie Gdynia, okręt transportowy oraz rozdawanie darów Rady Polonii Amerykańskiej w Polsce.

Istotna i obszerna dokumentacja dotyczy kwestii finansowych związanych z działalnością biur Rady Polonii Amerykańskiej w Polsce. Są to rachunki, pokwitowania i rozliczenia finansowe Centrali Rady Polonii Amerykańskiej w Warszawie, książki kasowe, dowody rachunkowo-kasowe, raporty finansowe, sprawozdania kasowe dyrektorów rejonowych Rady Polonii Amerykańskiej w Polsce przesłane do Biura RPA w Warszawie oraz listy płac jego personelu.

Spuścizna dokumentacyjna Biura Rady Polonii Amerykańskiej w Gdyni to głównie korespondencja z Biurem Centralnym Rady Polonii Amerykańskiej w Warszawie, z biurami rejonowymi oraz z ich dyrektorami, a także z różnymi instytucjami, w tym z diecezjalnymi oddziałami Caritasu, dotycząca darów rady i ułożona w układzie alfabetycznym. W materiałach znajdują się również podania instytucji oraz osób indywidualnych o udzielenie pomocy skierowane do Rady Polonii Amerykańskiej w Gdyni, wykazy osób korzystających bezpośrednio z pomocy Rejonu Północnego Rady Polonii Amerykańskiej, ich adresy oraz wykazy otrzymanych darów. Znaczną część dokumentacji stanowią materiały związane z przekazywaniem darów. Są to kwitariusze z duplikatami pokwitowań różnych instytucji za otrzymane dary oraz korespondencja w sprawie darów Rady Polonii Amerykańskiej otrzymanych za pośrednictwem różnych organizacji, instytucji i osób prywatnych w Polsce, pokwitowania instytucji oraz osób indywidualnych za dary otrzymane od Biura Rady Polonii Amerykańskiej w Gdyni.

Znaczna część dokumentacji jest związana z pełnieniem przez biuro w Gdyni roli odbiorcy i dystrybutora darów przesyłanych przez Radę Polonii Amerykańskiej do Polski. W zawiązku z tą funkcją spuściznę aktową stanowią zestawienia inwentarzowe magazynów i protokoły odbioru darów Biura Rady Polonii Amerykańskiej w Gdyni, raporty przyjęcia towarów, rozdzielniki i pokwitowania przyjęcia do magazynów biura różnych artykułów przesyłanych ze Stanów Zjednoczonych, rozdzielniki darów przydzielonych różnym instytucjom i oddziałom Caritasu oraz korespondencja z tym związana, arkusze ekspedycyjne na artykuły wydane przez biuro jako dary RPA dla różnych rejonów, dyspozycje magazynowe, wykazy i pokwitowania za dary wydane przez Biuro Rady Polonii Amerykańskiej w Gdyni.

Spora część zachowanej dokumentacji związana jest ze stroną finansową działalności Rady Polonii Amerykańskiej. Znajdują się tu księgi ewidencyjne rozliczeń bankowych Biura Rady Polonii Amerykańskiej w Gdyni, rozchody kasowe, rozliczenia finansowe, sprawozdania kasowe przychodowo-rozchodowe, awiza bankowe, pokwitowania oraz wykazy stanu magazynów.

Wśród dokumentacji pozostałej po działalności Biura Rady Polonii Amerykańskiej w Krakowie znajduje się korespondencja z Centralną Rady Polonii Amerykańskiej w Warszawie oraz oddziałami regionalnymi, korespondencja dotycząca procentowego stanu magazynów i rozdzielania darów (tranu, soku pomarańczowego, męskich ubrań i różnej odzieży, paczek żywnościowych, zabawek, lekarstw, książek, pomocy szkolnych) w poszczególnych diecezjach oraz indywidualnych podań o pomoc zawierająca wykazy przesyłek indywidualnych. Znaczną część dokumentacji stanowią podziękowania za dary otrzymane od Biura Rady Polonii Amerykańskiej w Krakowie, rozdzielone przez diecezjalny oddział Caritasu, oraz od osób indywidualnych, zakładów i instytucji. Uzupełnieniem jest dokumentacja finansowa biura w Krakowie w postaci rachunków, pokwitowań i rozliczeń finansowych za otrzymane dary.

Dokumentacja działalności Biura Rady Polonii Amerykańskiej w Poznaniu pochodzi z lat 1946-1948. Jest to korespondencja przychodząca z Centrali Rady Polonii Amerykańskiej w Warszawie oraz prowadzona z instytucjami i osobami prywatnymi, dotycząca udzielanej pomocy oraz podziękowania za otrzymane dary. Największą część stanowi dokumentacja finansowa związana z działalnością Biura Rady Polonii Amerykańskiej w Poznaniu, w tym zestawienia wydatków, książki kasowe, rachunki i sprawozdania kasowe.

Przedstawiony powyżej opis spuścizny dokumentacyjnej Rady Polonii Amerykańskiej jest bardzo ogólny i skrótowy. Pełne informacje, zarówno o Radzie Polonii Amerykańskiej, jak i szczegółowej zwartości zespołu, znaleźć można w wydanej w 2024 roku przez Naczelną Dyrekcję Archiwów Państwowych publikacji Rada Polonii Amerykańskiej (1936) 1938-1974 (1982). Przewodnik po zespole archiwalnym^[51]. Poza opisem zawartości zespołu publikacja zawiera obszerną bibliografię dotyczącą dziejów Polonii w okresie działania Rady Polonii Amerykańskiej, biogramy najważniejszych działaczy polonijnych związanych z tą organizacją oraz indeksy: osobowy, geograficzny, instytucji. Wypada żywić nadzieję, że dzięki opracowaniu akt Rady Polonii Amerykańskiej oraz wspomnianej publikacji spuścizna dokumentacyjna Rady Polonii Amerykańskiej stanie się lepiej znana i bardziej dostępna dla badaczy.