W czerwcu 1940 roku schronienie w Szwajcarii znalazło 12152 żołnierzy polskich z 2. Dywizji Strzelców Pieszych. Dotarło tam również 900 żołnierzy z 1. Dywizji Grenadierów gen. Bronisława Ducha. Przekraczając granicę, Polacy zmuszeni byli złożyć broń, lecz morale oddziałów oceniano bardzo wysoko. Jak podkreślano: „Oddziały pod dowództwem gen. Prugara-Ketlinga na skutek braku amunicji zostały zmuszone przerwać walkę, zachowując do końca w boju wspaniałą postawę.”

Po przybyciu do Szwajcarii żołnierze spotkali się z życzliwym przyjęciem lokalnej ludności. Władze szwajcarskie szybko podjęły działania w celu zapewnienia zakwaterowania internowanym. Po krótkim okresie przejściowym zdecydowano o ich rozlokowaniu w różnych obozach, m.in. w Büren an der Aare, niedaleko Solothurn. Żołnierze 2. Dywizji Strzelców Pieszych pozostali w Szwajcarii do końca wojny.

Wielu z nich posiadało artystyczne talenty — byli wśród nich malarze, rzeźbiarze oraz projektanci. Część żołnierzy studiowała w czasie internowania na Wydziale Architektury w Winterthurze w ramach specjalnej grupy o indywidualnym programie nauczania. Należeli do niej m.in. Tadeusz Fuss-Kaden, Zygmunt Stankiewicz oraz Tadeusz Tomaszewski. Obok nich wśród studentów znajdowali się również twórcy malarstwa, tacy jak Zbigniew Bem i Jan Lewiński.

Z chwilą kapitulacji Niemiec 8 maja 1945 roku zakończyła się wojna w Europie. 2. Dywizja Strzelców Pieszych została rozwiązana. Część żołnierzy wyjechała do Francji, Wielkiej Brytanii, Australii lub Stanów Zjednoczonych, jednak około tysiąca z nich pozostało w Szwajcarii. Tam zakładali rodziny, dbali o zachowanie polskich tradycji i organizowali liczne inicjatywy społeczno-kulturalne. Jednym z najaktywniejszych w tym środowisku był Zygmunt Stankiewicz.

Zygmunt Stankiewicz

Zygmunt Stankiewicz (1914–2010), urodzony w Białymstoku, był rzeźbiarzem, projektantem, animatorem życia kulturalnego i aktywnym działaczem polonijnym w Szwajcarii. Ukończył Akademię Sztuk Pięknych w Warszawie. Według jego oświadczeń, pochodził z polsko-litewskiej rodziny arystokratycznej.

Podczas II wojny światowej działał w ruchu oporu, a następnie walczył we Francji w szeregach 2. Dywizji Strzelców Pieszych. W 1940 roku został internowany w Szwajcarii, gdzie pozostał już do końca życia. Po wojnie ożenił się z Catherine von Ernst i osiadł w zamku w Muri, niedaleko Berna.

Najważniejsze obszary jego aktywności obejmują:

• 1946–1949 – pełnił funkcję dyrektora Polskiego Muzeum w Rapperswilu, będąc jego formalnym przedstawicielem i strażnikiem pamięci narodowej.
• Wykładowca – uczył rysunku i modelowania w ETH w Zurychu.
• Projektant i rzeźbiarz – w latach 1949–1965 pracował jako projektant, a od 1965 roku realizował samodzielną karierę artystyczną, tworząc rzeźby z kamienia, metalu i aluminium w duchu konstruktywizmu oraz malując akwarele inspirowane naturą i światłem.
• Publiczna sztuka – w Grenchen stworzył metalową rzeźbę stylizowanego lądującego orła; zaprojektował także pomnik-fontannę Kościuszki dla Solothurn, jednak projekt nie został zrealizowany.
• Design przemysłowy – w latach 60. założył z żoną fabrykę lamp, łącząc działalność artystyczną z przemysłowym wzornictwem.
• 1984 – w oranżerii zamku w Muri otworzył mini-muzeum poświęcone polskim zmaganiom o niepodległość – od czasów zaborów po okres PRL.

Jego prace były prezentowane na licznych wystawach w Szwajcarii i za granicą. Za działalność artystyczną i kulturalną otrzymał m.in.:

• Złoty Krzyż Zasługi (Londyn, 1965),
• Złoty Medal za Działalność Artystyczną i Kulturalną (Londyn, 1970).

W 1973 roku opublikował monografię „Weg – Licht – Wandlung – Form” (Droga – Światło – Przemiana – Forma). Uważał, że artyści tworzący w sposób kontrowersyjny mają przywilej zgłębiania ludzkiej egzystencji.

Był członkiem Szwajcarskiego Związku Artystów (GSMBA), a w latach 1970–1974 zasiadał w jego zarządzie. Aktywnie działał także w Kunstgesellschaft Bern oraz międzynarodowych organizacjach estetycznych, takich jak International Association for Aesthetics (Nowy Jork) i Fédération Internationale.

Pozostawił po sobie bogaty dorobek intelektualny – eseje, artykuły, wykłady i wystąpienia poświęcone funkcji artysty w społeczeństwie. Jego spuścizna przechowywana jest w Bürgerbibliothek Bern i w dużej mierze zachowana została w języku polskim.

Tadeusz Fuss-Kaden

Tadeusz Fuss-Kaden (ur. 1914 w Krakowie – zm. 1985 w Andratx, Majorka) był nieślubnym dzieckiem, a nazwisko „Kaden” dodano dopiero po uznaniu ojcostwa. Studiował w Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie, Instytucie Propagandy Sztuki w Warszawie oraz we Florencji. Po wybuchu wojny został internowany w Szwajcarii, gdzie działał artystycznie w latach 1941–1948.

Najważniejsze realizacje z tego okresu to:

• 1941 – freski sufitowe w kaplicy w Zuchwil,
• 1942 – projekt witraży do kościoła w kantonie Solothurn,
• 1947 – mozaika „Schwarzer Christus” („Czarny Chrystus”) w kościele Trójcy Świętej w Bellach.

Zorganizował także kilka wystaw indywidualnych, m.in. w Winterthur, Solothurn, Bernie i Zurychu, co ugruntowało jego pozycję w lokalnym środowisku artystycznym. Chociaż nie osiągnął międzynarodowej sławy na miarę Paula Klee, wprowadził do szwajcarskich przestrzeni sakralnych elementy modernistycznej estetyki, co stanowiło istotny wkład w rozwój lokalnej kultury wizualnej.

W 1948 roku wyjechał do Francji, osiedlił się w Nicei, a później w Paryżu, gdzie studiował architekturę. Po ukończeniu studiów przeniósł się na Majorkę, gdzie w Puerto de Andratx projektował nowoczesne rezydencje. W latach 60. odszedł od tradycyjnego malarstwa, tworząc abstrakcyjne kompozycje przypominające wyimaginowane formy biologiczne. Korzystał z różnorodnych materiałów – od gipsu i żywicy po metal.

Do grona jego koneserów należeli m.in. Artur Rubinstein, Samuel Beckett i Will Grohmann. Brał udział w licznych wystawach międzynarodowych – w Szwajcarii, Francji, Niemczech, Szwecji, Anglii oraz USA. Jego twórczość była niezwykle bogata, wielowątkowa i nowatorska.

*

Obaj artyści – Stankiewicz i Fuss-Kaden – to przykłady żołnierzy, którzy poprzez sztukę nie tylko przetrwali trudne czasy, ale także aktywnie budowali polską kulturę na emigracji. Ich twórczość i działalność pozostawiły trwały ślad w historii polskiej sztuki oraz życia emigracyjnego w Szwajcarii.