Pamiątki po Tadeuszu Kościuszce pochodzące z Solury, gdzie polski bohater narodowy spędził ostatnie lata życia i gdzie zmarł w 1817 roku, stanowią ważną część jego dziedzictwa. Po śmierci Kościuszki wiele z jego osobistych przedmiotów, dokumentów i pamiątek trafiło do różnych instytucji w Europie, w tym do Polski. Część z tych artefaktów znajduje się dzisiaj w polskich muzeach, m.in. w Muzeum Wojska Polskiego i w Muzeum Narodowym w Warszawie.

Historia Polski w XX wieku była naznaczona tragicznymi wydarzeniami, które doprowadziły do masowej zagłady dziedzictwa narodowego. II wojna światowa oraz powstanie warszawskie przyniosły ogromne straty materialne i kulturowe. W wyniku bombardowań, grabieży i zniszczeń wiele pamiątek po Tadeuszu Kościuszce zostało utraconych na zawsze. Niektóre z tych cennych przedmiotów przetrwały jednak i pomimo hekatomby wojennej do dzisiaj mają nieocenioną wartość dla Polaków.

Przed II wojną światową pamiątki po Tadeuszu Kościuszce przechowywało wiele polskich instytucji, z których najbardziej znane to Muzeum Narodowe w Warszawie i Muzeum Wojska. Znajdowały się także w różnych archiwach i kolekcjach prywatnych. Kościuszko, będący symbolem patriotyzmu, stał się postacią czczoną w wielu miejscach, a przedmioty z nim związane cieszyły się ogromnym zainteresowaniem i odnoszono się do nich z szacunkiem. Zbierano listy, mundury, przedmioty osobiste, a także oryginalne dokumenty podpisane przez bohatera.

Pamiątki te znajdowały się nie tylko w muzeach, ale także w miejscach związanych bezpośrednio z dziejami życia Kościuszki. W latach międzywojennych, w związku z odrodzeniem niepodległej Polski, wzrastało zainteresowanie jego osobą, a liczne uroczystości patriotyczne sprzyjały gromadzeniu i eksponowaniu pamiątek po nim.

W 1927 roku, na mocy ustawy uchwalonej przez sejm, sprowadzono ze Szwajcarii do Polski wyjątkowe zbiory, które od 1870 roku, staraniem polskich emigrantów, były zbierane i przechowywane w Muzeum Narodowym Polskim w Rapperswilu. Wśród cennych zabytków związanych z polskimi zrywami zbrojnymi, do których należy zaliczyć m.in. pamiątki po wodzu insurekcji kościuszkowskiej, znajdowały się elementy wyposażenia jego solurskiego mieszkania, rzeczy osobiste, korespondencja, ryciny, przedmioty codziennego użytku, a także łoże, na którym 15 października 1817 roku nasz narodowy bohater wydał ostatnie tchnienie.

Według wydanego w 1894 roku Katalogu zbiorów kościuszkowskich znajdujących się w Muzeum Narodowem w Rapperswylu, do kolekcji należały również portrety i rzeźby przedstawiające postać Naczelnika, przedmioty wykonane własnoręcznie przez Kościuszkę, m.in. drewniane cukiernice, lichtarze czy popielniczki, oraz części obicia adamaszkowego z jego solurskiego mieszkania, tabakierki, szachy kościane, płócienne koszule, medale czy broń^[1]. Większość tych zbiorów znalazła się w muzeum rapperswilskim za sprawą potomków Franciszka Zeltnera, którzy po śmierci Kościuszki, ze względu na pamięć i szacunek, jakim darzyli tego wielkiego Polaka, z wielką starannością i pieczołowitością przechowywali należące do niego rzeczy.

II wojna światowa i powstanie warszawskie to jedne z najtragiczniejszych wydarzeń w dziejach Polski. Niemiecka okupacja Polski oznaczała dla polskiego dziedzictwa kulturalnego niemal całkowitą zagładę. Naziści systematycznie rabowali i niszczyli polskie muzea, biblioteki i archiwa. W trakcie walk nie tylko niszczyli infrastrukturę, ale także celowo palili i rozgrabiali skarby kultury narodowej. Pamiątki po Tadeuszu Kościuszce znajdujące się w warszawskich muzeach i archiwach były szczególnie narażone na zniszczenie. Bombardowania, podpalenia i rabunki sprawiły, że wiele z tych cennych przedmiotów zostało utraconych bezpowrotnie. Mimo ogromnych strat niektóre pamiątki po Naczelniku udało się jednak ocalić.

Wśród bardzo licznych obiektów bezpośrednio związanych z Tadeuszem Kościuszką, jakie znajdowały się w Solurze, wymienić można ozdoby na pas do szabli, elementy zastawy stołowej czy przedmioty osobistego użytku, takie jak małe składane lusterko^[2]. Bardzo interesującym zabytkiem ocalonym z powstania, własnoręcznie wykonanym przez Kościuszkę, jest woreczek na pieniądze w kształcie rogatywki, wyszydełkowany przez niego podczas pobytu w Solurze i wykonany jako prezent dla córki chrzestnej Emilii Zeltnerówny.

Muzealium mającym charakter cennej relikwii jest miniatura portretowa z wizerunkiem sędziwego Kościuszki wykonana pod koniec jego życia. Na odwrociu znajduje się kawałek płótna z odręcznie zapisaną informacją, że na tym płótnie osuszane było serce Kościuszki przed zabalsamowaniem. Kolejnym cennym zabytkiem, jaki przetrwał zawieruchę wojenną, jest polska czapka generalska ozdobiona białym czaplim piórem. Według podania owo pióro pochodzi z oryginalnej czapki, którą Kościuszko miał w Solurze i która była później przechowywana w Muzeum Narodowym w Rapperswilu, w pokoju noszącym jego imię^[3].

Jednym z ważniejszych i unikatowych przedmiotów należących do Kościuszki w Solurze i ocalonych z wojennej zawieruchy jest znajdujący się obecnie w zbiorach Muzeum Wojska Polskiego tomborek: „Bukiet haftowany na atłasie w ramach za szkłem, ofiarowany Kościuszce przez solurskie kobiety"^[4]. Owa pamiątka trafiła po śmierci Kościuszki do muzeum w Rapperswilu, gdzie wisiała w poświęconym mu pomieszczeniu. W 1927 roku, wraz z pozostałymi pamiątkami po Naczelniku, w tym z jego sercem, została przetransportowana do Warszawy. Historia peregrynacji i losów serca Kościuszki z pewnością zasługuje na osobny referat. Zostało ono przekazane Emilii Zeltner, a następnie od 1895 roku stanowiło cenną relikwię, przechowywaną z szacunkiem w mauzoleum mieszczącym się w wieży prochowej rapperswilskiego zamku. Warto o tym wspomnieć w kontekście rozważań o ocalałych z pożogi wojennej pamiątkach związanych z Kościuszką.

Wśród tych pamiątek znajdują się także listy pisane przez Naczelnika, dokumenty z okresu insurekcji oraz jego przedmioty osobiste, takie jak szabla i mundur. W polskich muzeach przechowywane są także fragmenty mebli z jego solurskiego mieszkania, gdzie spędził ostatnie lata życia. Chociaż większa część wyposażenia pozostała w Solurze, niektóre elementy trafiły do Polski jako ważne pamiątki po bohaterze narodowym. Do polskich zbiorów włączono także inne jego osobiste przedmioty, takie jak ubrania, przedmioty codziennego użytku oraz drobne pamiątki z ostatnich lat życia. Również część dokumentów i korespondencji Kościuszki, które znajdowały się w Solurze, została przewieziona do Polski. Zbiór ten zawiera zarówno listy prywatne, jak i oficjalne dokumenty związane z jego działalnością. W polskich archiwach znajdują się m.in. listy pisane przez Kościuszkę w ostatnich latach życia, w tym jego korespondencja z różnymi osobami z Polski i z zagranicy.

Wśród pamiątek po Kościuszce nie brak również przedmiotów o charakterze religijnym. Jednym z nich jest należący do niego różaniec, który obecnie znajduje się w Polsce i jest szczególnie ceniony przez historyków i kolekcjonerów jako symbol duchowej strony życia Naczelnika.

Część rękopisów i notatek Kościuszki trafiła do polskich archiwów po jego śmierci. Dokumenty te obejmują zarówno zapiski osobiste, jak i refleksje na temat sytuacji politycznej w Europie. Wiele z tych materiałów zostało sprowadzonych do Polski w późniejszych latach, niektóre z nich można zobaczyć na specjalnych wystawach.

Pamiątki po Kościuszce, które trafiły do Polski z Solury, mają ogromne znaczenie symboliczne i historyczne. Pokazują nie tylko ostatnie lata życia bohatera, ale także jego codzienność, pozwalają poznać jego refleksje i duchowe przemyślenia. Są także dowodem na to, jak ważną postacią był dla Polaków, którzy, mimo tragicznych wydarzeń XX wieku, starali się zachować jak najwięcej z jego dziedzictwa.