Liczbę uczestników powstania listopadowego (1830-1831) przybyłych do Stanów Zjednoczonych w różnych latach szacuje się na ok. 530 osób, co stanowi ok. 6% ogółu uchodźców, którzy zmuszeni byli opuścić ziemie polskie po upadku insurekcji.

Pierwszym z nich był major 10. Pułku Ułanów Litewskich Józef Hordyński, który w listopadzie 1831 roku przypłynął z Anglii do Bostonu. Po niespełna roku napisał historię powstania listopadowego, wydaną w Bostonie w 1832 roku w tłumaczeniu na angielski pt. History of the late Polish Revolution and the Events of the Campaign. Dzieło, liczące prawie pięćset stron druku, zadedykował narodowi amerykańskiemu. Do końca roku 1834 książka miała aż cztery wydania.

Książka uzyskała pozytywne recenzje krytyków. Jej nakład w wysokości pięciu tysięcy egzemplarzy został szybko wyczerpany i konieczne były kolejne edycje. Sam autor nie doczekał wydania swojego dzieła, ponieważ latem 1832 roku wyjechał do Francji^[1].

W 1832 roku powrócił z Europy do Ameryki dr Paul Fitzsimmons Eve, chirurg wojskowy, jedyny Amerykanin, który brał udział w powstaniu listopadowym, kawaler Orderu Virtuti Militari.

„New York Whig" 6 stycznia 1832 roku wydrukował jego artykuł o cholerze przywleczonej do Europy przez rosyjskich żołnierzy feldmarszałka Iwana Paskiewicza^[2].

Rok później przybył do Ameryki dr Karol Kraitsir, węgierski lekarz, który jako ochotnik również uczestniczył w polskiej insurekcji przeciwko Rosji^[3].

Duchowni katoliccy Przybycie do Nowego Jorku największej grupy powstańców listopadowych  

28 marca 1834 roku dwie austriackie fregaty - „Guerriera" i „Hebe" - przywiozły do Nowego Jorku 234 byłych polskich powstańców, deportowanych do Ameryki przez Austriaków. Była to najliczniejsza z przybyłych do tej pory na ziemię Waszyngtona grup Polaków. Kolejne, kilkudziesięcioosobowe grupy powstańców listopadowych przypływały z Europy w następnych latach^[4].

1 kwietnia 1834 roku Polacy zgromadzeni na pokładzie austriackiego okrętu „Hebe" przed zejściem na ląd powołali do życia Komitet Polski w Nowym Jorku (przewodniczący kpt. Ludwik Bańczakiewicz). Była to pierwsza polska organizacja w Stanach Zjednoczonych^[5].

Po zaledwie trzech miesiącach działalności Komitet Polski odnotował wielki sukces. Dzięki jego staraniom Kongres i Senat USA 30 czerwca 1834 roku przyznały polskim weteranom pierwszeństwo wykupu 640 akrów ziemi na terenie obecnych stanów Illinois i Wisconsin, jeżeli zagospodarują ją w okresie do dziesięciu lat. Niestety, polscy wygnańcy nie mieli funduszy na opłacenie dalekiej podróży do wspomnianych stanów, podobnie jak i na zagospodarowanie działek, które mieli wybrać ich przedstawiciele^[6].

Wobec niemożności zaciągania pożyczek na osadnictwo Polacy stopniowo opuszczali Nowy Jork, kierując się w różne strony i szukając sposobności zarobienia na życie. Różne były ich losy.

Jedna z grup Polaków po opuszczeniu Nowego Jorku dotarła do Buffalo, gdzie osiedliła się na stałe. Jednym z osadników był August Węgierski, który trudnił się nauczaniem języka francuskiego^[7].

Najwięcej byłych polskich powstańców wyruszyło na północny zachód z nadzieją, że uda im się osiedlić na przyrzeczonych rządowych gruntach w stanie Illinois. Jeden z nich, Wojciech Rostkowski, dotarł pieszo z Filadelfii aż do stanu Ohio, gdzie pod miasteczkiem Columbus „zarżnął się brzytwą z desperacji i (...) niedostatku"^[8]. Inni weterani nie byli w stanie dotrzeć w odpowiednim czasie na przyznaną ziemię, np. mjr Wincenty Dziewanowski wędrował z Nowego Jorku dwa lata i trzy miesiące. Gdy wreszcie docierali do celu, okazywało się, że obiecane ziemie są już zasiedlone przez innych osadników. Polacy, nie mając pieniędzy na dochodzenie swoich praw w sądach, osiedlali się małymi grupkami w St. Louis, Louisville, Cincinnati, West Troy, Lowell i innych miejscowościach i utrzymywali się głównie z pracy fizycznej^[9]. Mjr Ludwik Chłopicki, jeden z wygnańców, którzy nie zdołali w wyznaczonym czasie wytyczyć działek na gruntach przyznanych Polakom przez władze federalne, zamieszkał ostatecznie w El Paso w stanie Illinois, gdzie do końca życia prowadził hotel. Ceniony był „jako człowiek wielkiej kultury, wykształcony i gentleman w każdym calu"^[10].

Oficer Jan Rychlicki - były członek Komitetu Polskiego w Nowym Jorku - osiedlił się w St. Louis, gdzie pracował jako inżynier w urzędzie federalnego mierniczego. Zyskał znaczący status społeczny i ogólne poważanie. Zmarł 22 grudnia 1898 roku w wieku 91 lat"^[11].

Inny były członek Komitetu Polskiego w Nowym Jorku, Marcin Rosienkiewicz, dawny profesor sławnego liceum krzemienieckiego na Wołyniu, osiedlił się w Filadelfii, gdzie dla swoich kolegów weteranów założył szkółkę języka angielskiego i zorganizował bibliotekę. Opracował też i wydał w 1834 roku pierwszą polską książkę w Ameryce, zatytułowaną Rozmowy dla ułatwienia nauki języka angielskiego. Zmarł w Cincinnati w stanie Ohio w 1847 roku. Jego grób zachował się na miejscowym Spring Grove Cementery^[12].

Niektórzy polscy weterani dzięki swoim zdolnościom, uporowi i ciężkiej pracy potrafili wybić się ponad przeciętność. Henryk Głowacki został wybitnym prawnikiem w stanie Nowy Jork, Ludwik Bańczakiewicz i kilku innych wykładali w amerykańskich szkołach, inni pracowali jako chemicy^[13].

Paweł Sobolewski w chwili przypłynięcia do Nowego Jorku w 1834 roku miał zaledwie osiemnaście lat. Siedem lat później zaczął wydawać w tym mieście ilustrowany magazyn „Poland - Historical, Literary, Monumental and Picturesque". Było to pierwsze polskie czasopismo w Ameryce, wydawane w języku angielskim.

Sobolewski dał się też poznać jako autor opracowania pt. Polish Poets and Poetry, Chicago 1884. Jest to zbiór tłumaczeń na język angielski wierszy polskich poetów od Mikołaja Reja po czasy współczesne autorowi^[14].

Powstańcy listopadowi udzielali się też w amerykańskim życiu muzycznym. Świadczą o tym drukowane programy ich koncertów i własne kompozycje. Najwybitniejsi z nich to: Julian Fontana (przyjaciel Fryderyka Chopina), Adam Kurek, Edward B. Bohuszewicz, Numa J. Łepkowski^[15].

W amerykańskim życiu artystycznym zaznaczył się powstaniec z 1830 roku, rzeźbiarz Henryk Dmochowski ps. Henry D. Sanders. Jest on autorem m.in. rzeźb kilku amerykańskich polityków (George'a Washingtona, Thomasa Jeffersona, Benjamina Franklina) oraz polskich generałów - Tadeusza Kościuszki i Kazimierza Pułaskiego, wykonanych na zamówienie Kongresu USA. W 1861 roku, po carskiej amnestii, wyjechał do Wilna, gdzie związał się ruchem konspiracyjnym. Poległ w powstaniu styczniowym w 1863 roku^[16].

Największą karierę w prawdziwie amerykańskim stylu zrobił Kazimierz Stanisław Gzowski - oficer saperów w powstaniu listopadowym. Po przybyciu do USA w marcu 1834 roku szybko opanował język angielski i ukończył studia prawnicze. Porzucił jednak nowy zawód i zatrudnił się zgodnie ze swoją wojskową profesją jako inżynier. Budował linie kolejowe i drogi wodne w Pensylwanii. W 1842 roku przeniósł się do Kanady, gdzie rząd brytyjski powierzył mu nadzór nad rozbudową dróg, mostów, portów i kanałów wodnych.

Był twórcą słynnego International Bridge nad rzeką Niagara. W 1853 roku uruchomił w Toronto swoją firmę budowlaną pod nazwą Gzowski & Co, a w 1857 roku pierwszą w Kanadzie hutę produkującą szyny kolejowe - Toronto Rolling Mills, która zatrudniała ok. 300 pracowników. Był to w owym czasie największy zakład produkcyjny nie tylko w Toronto, ale i w całej Kanadzie. W 1885 roku z ramienia rządu prowincji Ontario organizował park narodowy nad wodospadami Niagary. Królowa Wiktoria nadała mu brytyjskie szlachectwo i jako pierwszego mieszkańca brytyjskich kolonii mianowała go swoim honorowym adiutantem^[17].

Innym powstańcem listopadowym, który zrobił karierę w Kanadzie, był Aleksander Edward Kierzkowski. Na emigracji w Paryżu ukończył studia inżynierskie. W 1841 roku przybył do USA, a rok później osiadł w Kanadzie, gdzie pracował jako inżynier budownictwa lądowego.

Udzielał się też w życiu politycznym. W 1867 roku został wybrany na posła do parlamentu Kanady i pozostał nim aż do swojej śmierci w 1870 roku^[18].

Spośród weteranów powstania listopadowego inżynierem był również Józef Sędzimir, który do USA wyemigrował z Londynu w 1851 roku. Osiadł z żoną w Amityville na Long Island w stanie Nowy Jork, gdzie zakupił farmę. Zajmował się jednak nie tylko rolnictwem, pracował również nad wynalazkami technicznymi.

W 1857 roku opatentował konstrukcję silnika wiatrowego. Zaprojektował tunel komunikacyjny łączący Nowy Jork z Brooklynem. Opis tego projektu ukazał się 4 kwietnia 1857 roku na łamach pisma „Scientific American". Zmarł śmiercią samobójczą 10 sierpnia 1881 roku w Amityville w stanie Nowy Jork^[19].

W wojnie z Seminolami  

Niektórych wygnańców z Polski deportowanych do Stanów Zjednoczonych w 1834 roku nędza zmusiła do zaciągnięcia się w szeregi amerykańskiego wojska. Jeden z nich, por. Władysław Sokalski, jako prosty żołnierz przez długi czas stacjonował w Watervliet w stanie Nowy Jork. Tam poślubił Amerykankę, Jane Leonard. Ich syn, George Sokalski, był pierwszym Amerykaninem polskiego pochodzenia, który w 1861 roku ukończył akademię wojskową w West Point w stanie Nowy Jork^[20].

Inna grupa Polaków (ok. 20-25 osób) służących w szeregach armii amerykańskiej w latach 1835-1842 wzięła udział w niechlubnej tzw. drugiej wojnie z Seminolami, indiańskim szczepem zamieszkującym Florydę. Seminole podjęli walkę w obronie swojej rodzinnej ziemi. W 1842 roku ostatecznie ulegli. Po stronie amerykańskiej poległo 1468 żołnierzy i osadników. Odnotowano wśród nich cztery polskie nazwiska: Stefan Augustynowicz, Kazimierz Bryl, Andrzej Burdzicki i Jakub Filipowski^[21]. W pierwszych miesiącach 1835 roku grupa polskich weteranów dotarła aż do Nowego Orleanu. Jeden z nich, Ignacy Szymański, osiedlił się w tym mieście i z powodzeniem prowadził interesy^[22]. Około 20 osób z tej grupy postanowiło przejść do Meksyku, aby tam szukać szczęścia. Bez pieniędzy, zapasów żywności i przewodnika wyruszyli w stronę Teksasu. Ocalał tylko jeden z nich, pozostali zginęli z rąk Indian lub zmarli z ran, głodu i pragnienia^[23].

W walkach o niepodległość Teksasu   

Grupa polskich powstańców listopadowych w Nowym Jorku zaciągnęła się ochotniczo do oddziałów separatystów amerykańskich w Teksasie, dążących do oderwania tej prowincji od Meksyku. W marcu 1836 roku w obronie fortu Goliad (stolicy separatystów) uczestniczyło czterech Polaków - oficerów artylerii: bracia Adolf i Franciszek H. Petrussewicz, Napoleon Dębicki i Jan Kornicki. Dowodzący artylerią Franciszek H. Petrussewicz został ciężko ranny i zmarł 19 marca 1836 roku. Po kapitulacji fortu pozostali Polacy wraz z większością obrońców zostali rozstrzelani 27 marca na rozkaz meksykańskiego generała Santa Anna^[24].

W kolejnej wojnie amerykańsko-meksykańskiej toczącej się w latach 1846-1848 również brali udział powstańcy listopadowi, m.in. kpt. Karol Radzimiński, kpt. Napoleon Kościałkowski, por. Antoni Jabłoński, Konstanty Tarnawa-Malczewski, Ignacy Szumowski i inni^[25].

Powstańcy listopadowi w Kalifornii   

Ogólną liczbę weteranów powstania listopadowego, którzy osiedlili się w Kalifornii, szacuje się na ok. 30 osób.

Dr Feliks Wierzbicki - prowadził praktykę lekarską w San Francisco, specjalizował się w wodolecznictwie. W okresie wybuchu tzw. gorączki złota opracował przewodnik pt. California as it is & as it may be; or, A guide to the gold region, San Francisco 1849. Zawierał on wiele informacji istotnych dla poszukiwaczy złota. Była to pierwsza książka w języku angielskim opublikowana na zachód od Gór Skalistych. Dr Feliks Wierzbicki zmarł 26 grudnia 1860 roku. Jego grób znajduje się na prestiżowym San Francisco National Cemetery^[26].

Kpt. Aleksander Zakrzewski - kartograf wojskowy, po upadku powstania w 1831 roku przebywał na emigracji w Paryżu, skąd po Wiośnie Ludów uszedł do USA i osiadł w San Francisco. Jest autorem jednego z najstarszych planów miasta, który sporządził w 1849 roku^[27].

Rudolf Korwin-Piotrowski - były oficer 7. Pułku Ułanów. Walczył w bitwach pod Dębem Wielkim i Ostrołęką. Do Ameryki przybył w 1840 roku. W Kalifornii osiedlił się ok. roku 1850. Pracował jako farmer i poszukiwacz złota, za które zakupił znaczne połacie ziemi w okolicy San Francisco, nad rzeką Sacramento. Założyciel Stowarzyszenia Polskiego w Kalifornii.

Był znany z rubasznego humoru. Dla Henryka Sienkiewicza, który poznał go osobiście w Kalifornii, stał się pierwowzorem literackiej postaci Zagłoby z Trylogii^[28]. Inny powstaniec listopadowy mieszkający w Kalifornii, kpt. Franciszek Wojciechowski, były żołnierz Pułku Strzelców Sandomierskich, stał się dla Sienkiewicza pierwowzorem postaci Podbipięty z powieści Ogniem i mieczem^[29]. W okolicach San Francisco zasłynął jako znakomity hodowca rasowych koni.

W amerykańskiej wojnie domowej (1861-1865)   

Niektórzy powstańcy listopadowi wzięli czynny udział wojnie secesyjnej, walcząc po obu stronach barykady. Zdecydowana większość, ze względu na wrogi stosunek do niewolnictwa, opowiedziała się jednak po stronie Unii.

W armii Południa walczył m.in. Kasper Tochman, major wojsk polskich z 1831 roku, kawaler Orderu Virtuti Militari, który przy boku konfederatów zamierzał stworzyć polską brygadę i na krótko został mianowany brygadierem^[30]. Ignacy Szymański i Hipolit Oladowski służyli z kolei u konfederatów w randze pułkowników. Szymański dowodził pułkiem piechoty „Calmette Regimnet", w 1862 roku uczestniczył w beznadziejnej obronie Nowego Orleanu, a następnie pracował jako agent do spraw wymiany jeńców Departamentu Trans-Missisipi rządu Kon- federacji. Płk Oladowski w 1862 roku został zbrojmistrzem całej Armii Missisipi, tzw. Armii Zachodniej. Do końca wojny podlegały mu wszystkie zbrojownie i arsenały na ogromnych przestrzeniach zachodnich stanów Konfederacji^[31].

Po stronie Północy walczyli: kpt. Aleksander Bielawski (poległ pod Belmont 7 listopada 1861 roku^[32]), kpt. Józef Głoskowski (pionier służby sygnało- wej w armii Północy)^[33], płk Józef Smoliński (odznaczony Orderem Virtuti Militari za bitwę pod Olszynką Grochowską), który w 1869 roku wydał w Nowym Jorku dwutomowe dzieło pt. Infantry Tactics for the Exercise and Manoeuvres of Troops^[34].

Na okres wojny secesyjnej w USA przypada również wybuch powstania styczniowego. Oficjalnym przedstawicielem w Waszyngtonie powstańczego Rządu Narodowego był dr Henryk Kałussowski, weteran z 1830 roku, uczestnik powstania na Litwie, kawaler Orderu Virtuti Militari, działacz Wielkiej Emigracji w Paryżu, Brukseli i Londynie.

W 1838 wyjechał do Stanów Zjednoczonych. Początkowo osiadł w Nowym Jorku, gdzie w 1842 roku był jednym ze współzałożycieli Towarzystwa Polaków w Ameryce. W roku 1848 na krótko wyjechał do Europy i uczestniczył w Wiośnie Ludów. Po jej upadku powrócił do USA, gdzie skończył studia lekarskie. Od 1850 roku pracował jako lekarz w Waszyngtonie, następnie podjął pracę w amerykań- skiej administracji rządowej. Przez wiele lat był dyrektorem Departamentu do Spraw Przemysłu i Handlu w Sekretariacie Stanu. W czasie powstania stycznio- wego (1863-1864) był oficjalnym przedstawicielem powstańczego Rządu Naro- dowego w Waszyngtonie. W 1891 roku był inicjatorem powstania Muzeum Na- rodowego w Chicago. Zmarł w 1894 roku^[35].

*

Weterani powstania listopadowego, których los rzucił do Stanów Zjednoczonych, z różnym powodzeniem starali się znaleźć swoje miejsce w tym dalekim, ogromnym kraju. Wielu z nich dzięki swoim zdolnościom, determinacji oraz ciężkiej pracy odnotowało spore osiągnięcia i na trwałe wpisało się w dzieje nowej, przybranej ojczyzny. Dla zachowania pamięci o tej zapomnianej polskiej emigracji żołnierzy do Stanów Zjednoczonych w pierwszej połowie XIX wieku, staraniem Stowarzyszenia Weteranów Armii Polskiej w Ameryce, 7 kwietnia 2024 roku została odsłonięta w Sanktuarium Maryjnym w Amerykańskiej Częstochowie, w Doylestown, Pensylwania, pamiątkowa tablica dedykowana grupie 234 powstańców listopadowych przybyłych 190 lat wcześniej do Nowego Jorku. Tablicę w obecności wielu członków SWAP odsłonili przedstawiciele Wojska Polskiego w Stanach Zjednoczonych: płk Krzysztof Steć i ppłk Jacek Molenda, oraz Helena Knapczyk, sybiraczka, naczelna prezeska Korpusu Pomocniczego Pań przy SWAP.