Biblioteka Polska POSK w Londynie z okazji 80-lecia Bitwy o Monte Cassino, ale także z okazji 60-lecia działalności Polskiego Ośrodka Społeczno-Kulturalnego, zorganizowała wystawę, pt. „Przechodniu, powiedz Polsce..." W osiemdziesiątą rocznicę Bitwy o Monte Cassino.

Postacią łączącą obie rocznice jest inicjator budowy POSK-u oraz konsekwentny realizator tej idei, która miała połączyć Polaków na emigracji w tworzeniu wspólnego dzieła. To dzieło miało przetrwać, służąc kolejnym pokoleniom „Polsce i wolnym Polakom na pożytek". Inż. Roman Wajda był także żołnierzem 2 Korpusu, walczącym o Monte Cassino, a później - pod jego nadzorem - powstawał w Dolinie Śmierci” Cmentarz Wojenny.

O Bitwie z okazji rocznicy powiedziano już bardzo dużo, odbyły się debaty, wystawy, pojawiły się kolejne publikacje. Jakim więc uzupełnieniem tego wszystkiego, co się wydarzyło, jest nasza wystawa? Biblioteka Polska w Londynie prezentuje wybór zdjęć pochodzących z jej zbiorów. Spośród 17 tysięcy fotografii z okresu II wojny światowej prezentujemy tutaj niewielki ich wybór, 72 zdjęcia, które zostały zamieszczone także w katalogu. Wystawę zrealizowano w większości z własnych środków.

Prowadzimy tę opowieść od momentu zesłania polskiej ludności z kresów Rzeczypospolitej do krajów sowieckich poprzez tworzenie z tychże zesłańców różnych formacji wojskowych, najpierw w Związku Sowieckim, następnie na Bliskim Wschodzie, aż do utworzenia 2 Korpusu, który przystąpił do walki o Monte Cassino, działając w ramach brytyjskiej 8 Armii. Ci ludzie z syberyjskich mrozów, bliskowschodnich upałów, ci, którzy wygłodzeni, schorowani docierali do punktów rekrutacyjnych w Buzułuku, Tockoje i innych miejscach, pokonali tysiące kilometrów, żeby dotrzeć do Włoch i tutaj stoczyć najkrwawsze, ale także zwycięskie boje. Wszystkie etapy, również te związane z upamiętnieniem miejsc walki, ilustrujemy wyborem fotografii ze zbiorów Biblioteki Polskiej w Londynie. Mimo że część z nich była już wykorzystywana w innych publikacjach, na wystawie i w katalogu, wydanym przez Bibliotekę, są one prezentowane po raz pierwszy.

Staraliśmy się także zasygnalizować, że bitwa ta była bitwą wielu narodów; jej historię opowiadamy na 20 planszach.

Zwracając uwagę na sposoby upamiętnienia bezpośrednio po jej zakończeniu, na planszy pt. „On pierwszy o nich opowiedział" pokazujemy postać wyjątkowego reportażysty, Melchiora Wańkowicza. Jeszcze przed publikacją jego książki Bitwa o Monte Cassino, która ukazała się w 1945 roku w Rzymie, pojawiły się pierwsze opracowania dotyczące bitwy, tłoczone w Drukarni Polowej, które są w zbiorach Biblioteki i które prezentujemy w gablotach.

Jednym z najwcześniejszych jest publikacja płk. dypl. Henryka Piątkowskiego Bitwa o Monte Cassino, przygotowana w czerwcu 1944 roku i wydana rok później w „Bibliotece Orła Białego" z dedykacją: „Poległym w bitwach o Monte Cassino, Towarzyszom broni - Amerykańskim, Brytyjskim, francuskim, hinduskim, kanadyjskim, nowozelandzkim i polskim - poświęcam". Tu jednak pojawia się adnotacja „Tylko do użytku służbowego".

Wańkowicz opowiadał o losach dowódców, ale także zwykłych żołnierzy i oficerów, prezentował ich sylwetki. Warto zwrócić uwagę, że jego reportaż najpełniej oddaje dramatyzm Bitwy. W publikacji zamieszczono niemal 2 tysiące ilustracji, w tym 937 fotografii, 589 portretów uczestników, 326 rysunków, 87 mapek terenowych i sytuacyjnych, 21 fotomontaży tytułowych, 12 zdjęć lotniczych, 2 panoramy fotograficzne, 5 barwnych mapek sytuacyjnych, a indeks zawiera 1562 nazwiska.

To właśnie ta książka, bez względu na to, ile opracowań po niej powstało, najpełniej oddaje atmosferę Bitwy i jej główną ideę - nadzieję, że bohaterstwo polskich żołnierzy zaprowadzi ich do wolnej Polski; stąd tytuł naszej wystawy: „Przechodniu, powiedz Polsce, żeśmy polegli wierni w jej służbie".